Ons spoor die eerste Swapokader op wat ooit die grens met ‘n wapen oorgesteek het. ‘n Verhaal ontvou rondom die eerste botsing tussen Suid-Afrikaanse magte en insypelaars in Umgulumbashe Noord-Namibië in 1966. Van dié wat veertig jaar gelede aan beide kante geveg het, vertel.

Ons skets die agtergrond: Harold MacMillan hou sy “Winds of Change”-toespraak. Afrika raak onafhanklik – behalwe die suide. En Swapo word uit ‘n trekarbeid-beweging gebore.

Hierdie program word op die eerste Grensoorlog DVD stel gevind.

Program teks:

Episode 1: KOP AAN KOP

Harold MacMillan: The winds of change are blowing through this continent. Growing national consciousness is a political fact.

Sam Nujoma: The people of Namibia are willing to make more sacrifices… we have the manpower and the capabilities of overthrowing the reign of SA and attaining freedom and independence.

TITEL: KOP AAN KOP

V/O: Die Grensoorlog woed tussen 1966 en 1989 … en elke boetie moes border toe … bos toe …

Die meeste Suid-Afrikaanse huisgesinne het ’n broer, ’n pa of ’n seun in dié era op die grens gehad.

Die landsgrens wat verdedig is, is nie Suid-Afrika s’n nie, maar die land wat toe deur sommige mense SA se vyfde provinsie genoem is, Suid-Wes Afrika vandag

Namibië .

V/O: Die “grens” wat deel van soveel Suid-Afrikaanse mans se herinneringe geword het, was’n ontbosde strook, ook bekend as die “kaplyn”.

Net Suid daarvan het die sogenaamde “Jati” geloop, beperk tot ‘n 460 km kaplyn tussen die Kunene en die Okavango riveer.

V/O: Die kaplyn is dikwels oorgesteek tydens militêre operasies.

Ma en Pa tuis in Suid-Afrika was selde hiervan bewus.

En min mense weet vandag presies waar hierdie stryd wat drie-en-twintig jaar sou duur werklik begin het … en waarom …

Toe die Eerste Wêreldoorlog in 1914 uitbreek was Suidwes onder Duitse beheer.

As Britse kolonie het Suid-Afrika troepe gestuur om die gebied, met sy twee hawens by Swakopmünd en Luderitzbücht, vir die geallieerdes in te neem.

Ná die oorlog is Suid-Afrika hiervoor vergoed deurdat hy Suidwes as vyfde provinsie kon bestuur.

Dirk Mudge: … uhh … dis dikwels gevra, hoe het dit gebeur dat so baie Suid-Afrikaners hiernatoe gekom het. Dit is aan my gesê dat generaal Smuts, destyds die standpunt ingeneem het dat “… he wants to establish a european civilization in Namibia …”

V/O: Die Europeërs wat hulle in Namibië kom vestig het, het werk geskep … maar op hulle terme.

Soos in Suid-Afrika is die trekarbeidstelsel ook hier ingestel.

Baie van die Ovambo’s uit die noorde van die land het gaan werk soek in die myne en die visfabrieke verder suid … die area wat hulle die “police zone” genoem het.

Helao Shityuwete: … so I had to come down to the Police Zone to look for employment … and I went to work in a girl hostel in Outjo in 1956 … that was now a twenty four year … a twenty four month … contract, without going back to my family …

Clip en V/O van SWAPO propaganda: … industry is controlled by the contract labour system. Until recently this was administered through a government labour bureau called SWANLA. When an African signs a contract he signs his life away for its duration. The contract states where he will work, what job he will do and how much he will earn …

Helao Shityuwete: … and … uh … the salary at this time … it was five cent a day … five cents a day, which was then a sixpence, in those days … so just imagine what you would end up at the end of the twenty four month conmtract … with nothing …

Dirk Mudge: … kyk, dit het maar hier gegaan soos dit in die meeste lande gaan waar daar ongelykhede is, waar fundamentele regte ontken word, waar daar diskriminasie is op grond van kleur, etnisiteit, wat dit ookal mag wees, … uh … waar mense nie stemreg het nie en hulle oorheers word. Dit het oral in die wêreld gebeur dat mense net eenvoudig in opstand kom …

V/O: Die Ovambo People’s Organisation is in 1957 in Kaapstad gestig deur ’n groep trekarbeiders uit die noorde van Suidwes-Afrika.

Hulle het hulle hoofsaaklik verset teen die trekarbeidstelsel, maar die breër politiek was altyd deel van die prentjie.

Helao Shityuwete: … in the early sixties, it is now many people started asking questions as to why are we still pusuing passive politics, when the system is brutalising us?

V/O: Hulle is deel van ’n beweging dwarsoor Afrika.

In 1950 was feitlik die hele vasteland nog verdeel tussen europese magte.

Oor die volgende twee dekades het die prentjie dramaties verander.

Waar die koloniale heersers wou briek aandraai was die reaksie … opstand.

In Suidwes-Afrika verander die Ovambo People’s Organisation sy fokus en omskep homself in ’n politieke organisasie … SWAPO.

Twee jaar later skep hulle ’n militêre vleuel … the People’s Liberation Army of Namibia … PLAN

Helao Shityuwete: … in the early sixties, some of us fled the country, went into exile and underwent military training …

V/O: Helao Shityuwete en verskeie van sy kollegas is in 1968 vir agtien jaar Robbeneiland toe gestuur, maar daar was altyd ander wat bereid was om die stryd voort te sit.

Die Suid-Afrikaanse Weermag het besef dat hierdie nuwe aanslag op ’n nuwe manier moet teëgestaan word.

Constand Viljoen: … hoe moet Suid-Afrika sy weermag voorberei om instaat te kan wees om vir die volgende vyf-en-twintig jaar die aanslag teen Suid-Afrika te kan handteer? Ons het die insurgensiestryde van die wêreld bestudeer … en een van die belangrikste lesse wat jy moet leer uit so iets, is dat oorlogvoering totaal verander het.

Helao Shityuwete: …you have to abide by the army, or military discipline … as well as military politics … you are not to target a soft target for the sake of it … no …

V/O: Maar plaaslike leiers is soms gesien as legitieme teikens.

Helao Shityuwete: … one of the … those who were killed like … uhm … Njoba, was an obstacle … and another one Ushana Shime [?], he was an obstacle and in our efforts to try to reach our goals … cause they were part and parcel of the system and hence, definitely, just like Jan de Wet, at the time, he was an obstacle … and that is why they need to be removed …

Jannie Geldenhuys: … ek weet dat party mense is vreeslik sensitief oor die woord ‘terreur’, maar nou wil ek ook hê, jy moet eintlik vir my sê … as iemand nou ’n bom gaan plant in ’n restaurant en vrouens en kinders in flarde blaas … wat noem ’n mens daardie … soortvan … van … optrede?

V/O: Terroriste-oorlog … guerilla-oorlog … vryheidsoorlog?

Dit hang af aan watter kant jy staan.

Helao Shityuwete: … I can describe myself as a guerilla … a person who is determined to remove the system which oppresses and deprives people of their human … basic human rights …

Constand Viljoen: … maar die werklike doelwitte was nie militêr nie, hulle wou nie verower nie … die werklike doelwitte was ’n politieke verowering … verowering … ’n sielkundige verowering …

V/O: Hulle het in lande soos China, Noord-Korea en Rusland opleiding en wapens gekry … en dan terug gekom … oor die kaplyn

Dirk Mudge: … daar is mense op plase vermoor, daar is kraglyne opgeblaas … maar … dit … dit het ’n klimaat geskep in ons land van vrees … mense het nie geweet nog jy moet drade om jou huis span en veiligheids-maatreëls tref … en ons was destyds uit-en-uit afhanklik van beskerming deur die polisie …

V/O: Suid-Afrikaanse soldate kon nie in die destydse Suidwes optree nie.

Toe hulle dus reageer op berigte van insypeling en vir die heel eerste keer in ’n skermutseling met vryheidsvegters betrokke moes raak, word hulle almal ingesweer as polisiemanne.

Die jaar … 1966.

Die plek … hier … hier by Umgulumbashe … net suid van die grens … ‘Die Plek van die Kameel’ …

ADVERTENSIEBREUK

V/O: Die verhaal begin met ‘n hoogs geheime opdrag aan Theunis Swanepoel, ook bekend as ‘Rooi Rus’.

Saam met vier ander veiligheidspolisiemanne vertrek hy stil-stil Ovamboland toe.

Dirk Mudge: … ja, ek was in beheer van paaie en lughawens en toe het ek ’n oproep uit Pretoria gekry van ’n instansie wat gevra het of hulle die Ruacana-lughawe kan gebruik … nie vir my gesê waarvoor nie … en ek en die hoof paaie ingenieur het op gevlieg, dromme weg gerol en daar rond geloop, nou’s ons ook vrek nuuskierig om sien wat gaan nou gebeur … iets gaan nou hier gebeur … maar daar sien ons ’n voertuig staan met ’n klompie mense … wat doen julle hierso? … nee wat, hulle is sommer hier met opmetingswerk besig …

V/O: Die polisie opereer onder die dekmantel van PASCO Civil Engineers.

Hulle gee voor dat hulle in die noorde van Namibië as padwerkers optree … maar hulle is nie opmeters nie.

Die wat mooi na die PASCO logo sou kyk, sou ’n akroniem sien … SAP Company … ’n grappie tussen die manne.

Soos Rooi Rus en sy span van vier ander polisiemanne aankruie op hul sending na die noorde van Namibië, is daar ’n ander beweging aan die ander kant van die politieke spektrum wat ook momentum kry. …(asem)

Twee groepe wat spoedig kop-aan-kop in harde kontak te staan sou kom.

Johnny Otto Nankudhu: … I was the first man … training … to come to Namibia with a gun … the first, first …

V/O: Johnny Otto Nankudhu was die leier van die SWAPO-groep wat by Ongulumbashe opgetree het.

Hy het uiteindelik ongedeerd uit die bosoorlog getree … die oorlog wat drie-en-twintig jaar later tot ’n einde sou kom.

Soos dié van Helao Shityuwete en vele ander, begin Johnny se storie by woede oor die trekarbeidstelsel en die paswette. Hy besluit hy persoonlik gaan iets daaraan doen.

Johnny Otto Nankudhu: … I join the struggle in 1960 …

V/O: Soos soveel ander, kry hy sy opleiding in die buiteland.

Johnny Otto Nankudhu: … I was training in Egypt, and from there I go to training, military person … uhh … military academy in the Soviet Union person … when I finish … one year in the Soviet Union … I come back to Tanzania … I establish a camp in Tanzania to train our people who come from Namibia …

V/O: Op veertien Maart, 1956 vertrek die eerste ses SWAPO-kaders uit Tanzanië.

Elkeen het ’n Russiese sub-masjiengeweer en ’n Tokarev pistool en ammunisie … hulle reis grootendeels te voet.

Johnny Otto Nankudhu: … I walk six … six thousand kilometres from Tanzania to Namibia … (onduidelik) … I come to open the front in Namibia … inside …

V/O: In Ovamboland verdwyn Johnny en sy manne tussen die bevolking.

Mao Tse Tsung se beskrywing … die vryheidsvegter is die vis; die bevolking is die see … speel homself ook hier uit.

Johnny Otto Nankudhu: … ja, Omgulumbashe is not the first camp we established here … but before there we established a training camp in Namibia. I think the total of the training camps we established it was five … four and Ombulumbashe was the fifth. When I were … the time I got to Omgulumbashe I was already trainning 92 soldiers. Now I established the camp there myself … all the logistics and everything … if you went there you got … (onduidelik) … the house inside the earth …

V/O: Hierdie “house inside the earth” sou ’n bekende gesig word in die bosoorlog.

Johnny en sy manne grawe hulle in by Ongulumbashe.

Van die ander kant af is Rooi Rus deur Namutomi in Etosha, oppad op sy geheime sending … vind uit waar die SWAPO-bassise is, identifiseer en vernietig die vyand.

Dit is as Rooi Rus by Etosha aankom dat hy uiteindelik ’n kodenaam kies vir sy taak … Operasie Blouwildebees

Dit neem nie lank voordat hulle ’n informant vind nie.

Hy kry die bynaam van “Die Majoor”.

Hierdie dubbel-agent sou ’n sentrale rol speel om die aanval op Omgulumbashe te beplan.

Hy praat die plaaslike taal en verstaan die tradisies van die Ovambo’s.

ADVERTENSIEBREUK

V/O: Op twee-en-twintig Augustus 1966 gaan Rooi Rus en twee ander polisiemanne saam met Die Majoor op ’n verkenningstog opgrond van lugfoto’s.

Hulle wou die presiese ligging van die basis by Omgulumbashe vasstel en besluit of hulle uit die lug, of te voet moet aanval.

Die wit soldate vermom hulle as Ovambo’s … die heel eerste keer wat witmense Black-is-Beautiful as masker gebruik.

Na dae in die veld identifiseer hulle die baken en besluit ’n lugaanval is die beste opsie.

Op vier-en-twintig Augustus, vertrek ses Alouette helikopters, met bemanning, na Rooikop basis by Walvis baai.

Eers was daar ’n wetlike haakplek … net die polisie mag in Suidwes-Afrika optree.

Daan Beneke: … ons was toe oorgeplaas na die polisie toe … polisie uniform gedra … polisie wapens op die helikopters gehad …

V/O: Daar word na Ruacana gevlieg in los-formasie om geen agterdog te wek nie.

Op die grond volg Bedford-lorries met troepe

Daan Beneke: … ek kan onthou dat ons vreeslik koud geslaap het … daar was geen geriewe nie en moes ons in slaapsakke sommer so tussen die bosse slaap … ons is maar softies, ons is nie gewoond aan so slaap nie …

V/O: In totaal word agt-en-veertig man ontplooi.

Daan Beneke: … ons het kwart-voor-sewe het ons opgestyg … dit was omtrent eerste lig gewees.

Anton Klomp: … party het met trokke ingery … ons het met trokke ingery … maar die troepe self is met choppers ingevlieg … vir … vir die geveg …

Joos Cloete: … was een van die vlieëniers wat die Alouettes gevlieg het daarso … en die troepe ingevlieg het … om die waarheid te sê, ek was heel aan die agterent van die formasie gewees wat gevlieg het …

Daan Beneke: … en op die ses-en-twintigste Augustus, vroegoggend het ons met agt Alouettes opgestyg … en op ’n teken toe hulle oor die basis gaan het die voorste helikopter … (onduidelik) … ’n rooi fakkel afgevuur wat die teken was vir ons almal om ’n sirkel te vorm om die gebied en ons mense af te laai … en ek dink dis die eerste lugstorm operasie wat in die weermag, ná Korea, of in die hedendaagse weermag uitgevoer is …

V/O: Min weet die Suid-Afrikaners dat hulle informant, Die Majoor, ook met sy eerstydse makkers in kontak was.

Hulle verwag die aanval.

Johnny Otto Nankudhu: … I train my soldiers that South Africa is powerfull … when it arrived we have only a small sub-machine gun and some of this, ja … but if you see them … immediately … start to shoot together … you see when we shoot together …(maak geluid) … the sound … people will say that oh, this … very … this … a big gun here … (maak geluid) …

V/O: Die Suid-Afrikaners val aan vanuit helikopters. Die Swapovegters het net ’n beperkte aantal gewere, maar hulle gebruik wat hulle het.

Johnny Otto Nankudhu: … not me its myself … one of my soldiers … it’s is a old man, now he’s passed away … he shot … he got a arrow … say, that gentleman, he shot the bow and arrow to the man who drive the airoplane … not to the airoplane itself … to try whether he catch him with the bow and arrow …

Daan Beneke: … so in die stilhangvlug, voor landing, toe sien ek drie van hulle so regs van my met hierdie ronde PPS-8, ronde-magasyn gewere, masjiengewere, wat vuur na my. En ek het toe later uitgevind dat hulle opleiding was om altyd voor ’n helikopter … voor enige vliegtuig … te mik, maar ek dink nie hulle is geleer dat as ’n helikopter in ’n stilhangvlug is dat jy nie nog voor dit moet mik nie. En so het hulle ons gelukkig gemis.

Manie Visser: … volgens wat hulle kon vasstel, was dit 23 wat daar gewees het … toe was die instruksies dat die chopper vlieg oor en as hulle dan … as hulle terugskiet … as hulle uit die gat uit kom en hulle skiet terug, dan moet die choppers ons afgooi, lat ons op die grond kom … en wat toe ook gebeur het … hulle het toe uitgekom en begin skiet en toe gooi die choppers ons af grond toe …

Daan Beneke: … ek het maar redelik laag tussen die bome in gesak en vir die mense gewys … spring …

V/O: Soos beplan, het die helikopters omgedraai om versterkings te gaan haal.

Johnny Otto Nankudhu: … and South Africa go up the sky … when they go up the sky, I heard myself one of the commanders say … reinforcement, reinforcement …

Daan Beneke: … en toe het ons teruggegaan om te herbunker en nog mense te gaan kry … maar ek dink die grootste probleem was die navigasie weer terug na die basis toe, want daar’s geen verwysingspunte … enige hoë koppies of enige hoë hoë bome nie …

Johnny Otto Nankudhu: … and I told my soldiers there retreat … those people call in reinforcement … when they got reinforcement I count the helicopter …there was four … now they are eight … so let us disappear …

V/O: Om die versterkings te gaan haal en terug te kom was nie sonder probleme nie

Joos Cloete: … by Ruacana toe vind die ouens uit … maar, in die proses het iemand ’n gat deur die punt van my … een van die lemme … die rotors geskiet … maar nie ernstig nie … en ek is weer terug … dit was die moeilikste ding gewees … want ons het nie kaarte gehad van daai gedeelte nie … nou soek ons die plek, genade en die wat daai gedeelte van Suidwes ken sal weet, dis plat, baie plat en die bos is alles dieselfde. In elk geval, na ’n gesoek het ons die plek gekry, geland en toe het hulle uitgevind daar was sekere van die manne wat nie meer daar is nie …

V/O: Maar nie almal kon betyds wegkom nie.

Manie Visser: … ons het kontak gemaak, ja … inteendeel, ek was so naby gewees … hulle het so ’n sloot voor ek en Badenhorst geskiet dat net ons oë en tande geblink het, maar hulle het ons gelukkig nie raak geskiet nie …

Johnny Otto Nankudhu: … unfortunately there was a new trainer … they was captured … the … one two commanders … one was wounded, one was surrounded … and the other people escaped …

Manie Visser: … maar ons het hulle geskiet enm ons het ook die wat gewond was, saam Rooikop toe, jy weet, vervoer, per vliegtuig …

V/O: Die eerste gevangene het twee sinne aanhoudend herhaal: “I am Swapo and I will not talk. I know I am going to die for my country.”

Anton Klomp: … ek het die werk gedoen op die terroris … want hy het ’n skoot deur die bord, ek dink, een of twee … en, so ek het net die wonde toe gewerk en hom aan die lewe gehou tot drie-uur die middag, toe hulle hom afvoer met die chopper …

V/O: Johnny Nankudhu was een van die wat daardie dag weggekom het, maar Rooi Rus sou hom later wel gevange neem.

Teen dié tyd het hulle mekaar se name en reputasies geken en daar was een ding wat Johnny wou verstaan:

Johnny Otto Nankudhu: … Swanepoel was a commander of that operation we called Rooi Rus. When I meet him, when he capture me, I asked him: who put that mealie meal on my camp … he said I … why? Because I want to show my helicopter when they come to this field you are there. That was the white cross of the mealie meal, the sign of the boer.

V/O: Die basis is in minder as ’n half-uur ingeneem.

Twee insurgente is gedood en agt gevange geneem.

Volgens die Suid-Afrikaanse regering is alles in Suidwes-Afrika rustrig en onder beheer.

Die publiek sou baie later eers uitvind dat dit nie die volle waarheid was nie.

Asof soos ’n voorteken van die bloedige gevegte van die volgende drie dekades, is eerste minister Hendrik Verwoerd twee weke ná Ongulumbashe in die parlement vermoor.

Terwyl wit Suid-Afrika apartheid teen die agtergrond van die Koue Oorlog steun en agtienjariges diensplig sonder vrae aanvaar, dra Radio Freedom die boodskap van die vryheidstryd na jongmense in Namibië. Ook hulle neem die wapen op, en gaan van die platteland van Ovambo na sneeubedekte Moskou vir opleiding. ‘n Guerilla-oorlog begin. Ons skets die twee wêrelde waaruit soldate in teenoorstaande magte in die Grensoorlog kom.

Program teks:

Episode 2: TWEE WÊRELDE

V/O: Voorheen in Grensoorlog:

Helao Shityuwete: … in the early sixties, it is now many people started asking questions as to why are we still pusuing passive politics, when the system is brutalising us?

Johnny Otto Nankudhu: I think the total of the training camps we established it was five … four and Ombulumbashe was the fifth. When I were … the time I got to Omgulumbashe I was already trainning 92 soldiers.

Daan Beneke: … daar was geen geriewe nie en moes ons in slaapsakke sommer so tussen die bosse slaap … ons is maar softies, ons is nie gewoond aan so slaap nie …

TITEL: TWEE WÊRELDE

V/O: In Augustus 1966, by Ongulumbashe, net suid van die Angolagrens, bots Suid-Afrikaanse veiligheidsmagte vir die eerste keer met SWAPO-vegters.

Die volgende dag berig die Die Burger dat “alles na die aanval in Owamboland onder beheer is”. Swapo se hoofkantoor, aan die ander kant, verklaar dat hulle geen ander keuse het as om hulle tot gewapende stryd te wend nie. En statistieke vanaf 1966 tot 74 skets ‘n duidelike prentjie: Swapovegters, destyds in Suid-Afrika eenvoudig bekend as “terroriste” probeer in al groter getalle die grens oorsteek.

Met PW Botha as Minister van Verdediging soek die Suid-Afrikaanse regering ‘n militêre oplossing vir die beveiliging van die grens. In 1974 word wetgewing aanvaar wat die verantwoordelikheid vir grensbeskerming van die Polisie af na die Weermag oordra.

Tertius Jordaan: Toe ek grootgeword het en op skool het ek geglo daar is ‘n gevaar wat die Russe op daai stadium en die Kubane was – en Swapo wat ondersteun is deur hulle… dit was die Koue Oorlog teen Amerika en Rusland en ons het gevoel dis abosluut die regte ding om te doe nom ons land te beskerm teen die kommunisme…

…ek dink dit laat baie mense saamstaan as hulle weet daar is ‘n visuele vyand waarteen jy moet veg…dit was ‘n goeie gevoel gewees…

…daar was mense gewees wat oorsee gegaan het om weermag vry te spring…en vir die meeste van die mense was dit ‘n verkeerde ding, ons het gevoel hulle moet ook help om ons land te beskerm..

V/O: In Namibië was daar ook ‘n gemeenskaplike oortuiging aan die opbou.

Charles Namolo: You know what motivated people, the 1960 independencies – the independences of Ghana – the indepence of Congo …

V/O: Sy pa het dikwels met hom hieroor gesels.

Charles Namoloh: 1959 when I was nine years old… he has been telling me – we were listening to the radio – he had always a radio…and were listening to Africa radio, he had always a radio…

Sound up Radio Freedom…

Charles Namoloh: … and I think he was tuning into Congo – and he told me these people are singing happily because they are free.

V/O: Vanuit wit Suid-Afrika het dieselfde prentjie heeltemal anders gelyk.

Pik Botha

Om terug te keer na SWA in 74 75. Konsep oor eeue: SA regeer SWA. Port regeer Mosambiek en Angola. Brit regeer Betsjoeanaland, nou Botswana, Lesotho, Swaziland, Njassaland (Malawi), Tanganjika, Noord Rhodesie. hele suide portugees, Brits, SA. Regerings en gesagsposisie wat paar eeue geduur het. Mense het gedink vir altyd, maar het nie. … … Vrees was – onthou soos gister hoe in parl gese is julle moet PB keer hy onderhandel met hierdie blikskottels en netnou is hulle oor Kunene en dan moet ons veg op Oranje.

V/O: In die konteks van die tyd bevraagteken min dienspligtiges die nodigheid van militêre opleiding en diens:

Tertius Jordaan 01:18:19:00

Toe ons weermag opgeroep is was daar nie ‘n kwessie van was dit reg of verkeerd, ons was nie betrokke by al die politeik en wat agter die skemrs plaasvind nie, as ek vandag daaraaan terugdink ek sou miskien vir die generals wou gevra het, hoeveel goed was daar waarvan ons nie geweet het nie…was dit net ‘n kwessie van om soos ek sê die Rooi Gevaar uit die land uit te hou, of het dit gegaan oor enigiets waaroor ons nie geweet nie…

V/O: Binnelands neem opposisie teen apartheid al hoe meer toe, maar wit Suid-Afrikaners staan steeds grotendeels agter die NP-regering.

Pik Botha: … ek is soms net hartseer dat persepsie bestaan dat daar was ‘n kabinet en regering wat al die goed aangevang het wat ons gedoen het. Dit was nie waar nie. Daar was elke jaar ‘n kongres in elke provinsie, waar elkeen in daardie provinsie, al die takke, byeengekom – In Tvl van Nelspruit tot Mussina tot Christiana, elke kiesafdeling, en hulle druk die regering, hulle se die regering is nie kras genoeg nie, hulle wil aandklokreels teen swartes he, hulle wil sterker maatreels he, en dit word gesteun!

V/O: In die verkiesing van November 1977 kry die Nasionale Party amper twee derdes van die stemme.

Intussen het die Algemene Vergadering van die VVO in Desember 1973 verklaar dat Swapo die “sole authentic representative of the Namibian people” is. Suid-Afrika skop vas, al sit min afgevaardigdes stil om dit te hoor.

Sound up … we will protect and safeguard what is ours…

V/O: Van die ander kant af kom ewe vurige retoriek.

Sound up … we will not submit, we will hit back by all means in our power!!!!

V/O: In feite was Namibië egter nog onder Suid-Afrikaanse beheer, en is apartheid ook daar toegepas. Dit dien as ekstra aanmoediging om baie van hulle ondersteuners oor die grens te dryf.

Tony Nujoma: demonstrations …decided to go and join our elders … 74

V/O: Die SAW en Swapo berei voor vir die militêre eskalasie, elk volgens sy oortuiging – en op sy eie manier.

V/O: In Suid-Afrika is ’n lotingstelsel reeds in 1956 ingestel waarvolgens wit mans geloot kon word om nege maande weermagdiens te doen. In 1967 is dit deur die regering geskrap, omdat dit as ‘onregverdig’ gesien is. Vanaf 1 Januarie 1968 is alle blanke mans tussen 18 en 55 verplig om militêre diens te doen … aanvanklik 9 maande lank … later 12 maande … en nog later 2 jaar, met daaropvolgende kampe. Weiering om diensplig te doen, het ses jaar tronkstraf beteken.

PLAN, Swapo se gewapende vleuel, begin op al hoe groter skaal vrywilligers werf vir militêre opleiding en ontplooiing om die Suid-Afrikaanse juk af te gooi en onafhanklikheid te verkry. Hulle sterkste steun lê in Ovamboland.

SWAPO-vegters het opleiding in die Sowjet-Unie, Kuba, Egipte en talle van die ou Oos-blok lande ontvang.

Charles Namoloh het die Namibiese grens oorgesteek en by ‘n deurgangskamp in Tanzanië gewag om te hoor waarheen hy sou gaan vir sy opleiding.

Charles Namoloh: …second week of September…we were hearing… we were going to the Soviet Union. We were going by plane – oh! Plane!…

V/O: Die eerste vliegtuigrit van hulle lewe het hulle langs die ooskus op via Yemen na Rusland geneem.

Charles Namoloh: … ten of us were going to Moscow…the rest will go to the Crimea, so first we go to …Crimea… and drop the group of 58 … where they were going to be trained in various disciplines…we had groups divided into artillery, the engineers, the Sappers…the anti-aircraft and then the Medics also…… So we dropped the 58 and ten of us remained on the plane and we flew to Moscow…

Vladimir Schubin:… I don’t have the total figure, but definitely hundreds of them were trained in the different military colleges, you see, including the top commanders of the armed forces…

V/O: Charles Namoloh en sy kollegas, tien jong mans uit die platteland van Namibië, is geneem na die huis in Moskou waar hulle sou bly, en ‘n maaltyd aangebied soos hulle nog nooit gesien het nie.

Charles Namoloh: On my right … about three knives … three forks to my left … a spoon … a lot of food on the table. …the Russians had a lot of food… none of us would start to eat…because we did not know where to start…looking at each other, just quiet …

V/O: Hulle het elke beweging van hul Russiese gasheer gevolg.

Charles Namoloh: … what he took that evening for his dinner, is what we took also…what he did not touch, is what we also did not touch…because…we did not know when to touch this.

V/O: Nuwe tafelmaniere was maar net die begin. Oor die volgende dae is hulle medies ondersoek, en hulle moes klere kry vir die Russiese winter. Uiteindelik: die eerste werklike opleiding.

Charles Namoloh: … what motivated us, we must be free, we must liberate ourselves…whether there was snow, snow was nothing to us…we felt also that we have to train hard in order for us to fight easy on the battlefield.

V/O: Gennady Dunaev was een van die Russiese instrukteurs.

Gennady Dunaev: … I should say that I enjoyed the time when I stayed with Namibians. Discipline was immense, I should say…. … Besides that they are very easy to understand, they are ready to repeat what you show, what you tell them to do. It was great time for me.

Charles Namoloh: They were very patient, very patient… also the discipline was there…because we were now being prepared as future leaders…as future commanders…

Gennady Dunaev: …And I would say, I would say that these are the people on whom you may rely. I’m talking militarily, since I was in military. You can rely on Namibians. Totally.

V/O: Met die groei van bevrydingsorganisasies het die Suid-Afrikaanse regering geleidelik meer-en-meer soldate nodig gehad om die bedreiging teen te staan.

Constand Viljoen: Diensplig verleng omdat meer troepe nodig, maar veral omdat meer ervare troepe nodig. Moes konvensioneel, maar ook teeninsurgensie oplei. …

(Kort sound up…)

V/O: Elke wit man wat agtien word, word opgeroep. Twee jaar diensplig lê voor.

Tertius Jordaan: Jy het mos maar basies deur ‘n harde tyd gaan, alles geleer word, van hoe om ‘n geweer skoon te maak, tot by wie die kommunis is,… jou tweede jaar is dan wanneer jy ‘n luitenant en of ‘n korporaal word en dan gee jy weer opleiding aan die volgende inname

V/O: Basiese opleiding het beteken dril, geweerdril, skietkuns en fiksheid. Hierdie tydperk van drie maande is in elke troepie se geheue ingegrafeer. Na basies is elkeen ingedeel by ’n spesifieke afdeling, byvoorbeeld infanterie, artillerie, ingenieurs, of pantser. Die vloot, lugmag en geneeskundige dienste was ook moontlikhede. Binne daardie omgewing kon jy verder spesialiseer – ’n kanonnier word, of ’n seiner, ’n sogenaamde tiffie, of ’n kok. Waar jy ookal beland het, sou jy waarskynlik in die loop van jou diensplig minstens een drie-maande dienstydperk aan die grens doen.

Na afloop van die twee jaar diensplig, het die troepe deel geword van die burgermag. Soos wat die oorlog toegeneem het in intensiteit, is die gebruiklike “drie weke kamp” gaandeweg vervang met drie maande grensdiens vir dié wat nog burgermagverpligtinge gehad het. Werkgewers in Suid-Afrika was wetlik verplig om verlof hiervoor toe te staan. Die wet het nie voorgeskryf dat dit betaalde verlof moes wees nie, maar baie werkgewers het tog ‘n gedeelte of die volle salaris oor die tydperk betaal. Die hele land, ook die sakesektor, is dus ingetrek by die oorlogspoging.

Aan die ander kant van die verdelingslyn gaan die Swapo-opleiding ook toegewyd voort. Vrywilligers word deur PLAN gehelp om oor die grens te glip. Wat die leiers in Rusland en elders leer, kom deel hulle met nuwe rekrute in deurgangskampe in lande soos Tanzanië.

Charles Namoloh: I think to an extent we became strategists of our own…because there is nothing you can do if you do not work to be able to succeed, I think by the grace of God…possibly some of us were given those talents..to plan and to execute those plans to be effective…

V/O: Volgens Swapo word permanente PLAN bassise in Ovamboland gestig. DIE SAW sê nie een basis is ooit opgerig nie. Die SAW moes ‘n manier vind om die guerilla-taktieke teen te staan. Deel daarvan was om lede onder die swart en bruin Namibiërs te begin werf. … dis die begin van ‘n “hearts and minds campaign” wat die bevolking in die Noorde van Namibië nog verder sou verdeel, en broer teen broer te staan sou bring.

Charles Namoloh: The hearts and minds they employed I think they also realized that them only they would not win this war…they tried now to recruit indigenous people to localize the war, so that it is Namibian fighting Namibians, so that they can think that Namibians are fighting each other and not the South Africans…

Charles Namoloh: I think it has been a trend where-ever you had people occupying other people they always employ those tactics…it happened in Veitnam, the Vietnamisation of the War…Vietnamese against Vietnamese being used by the Americans, this is what they did in Zimbabwe, this is what they did in Angola…and this is what they did in Namibia..to get Namibians to fight against other Namibians…

V/O: Karel Ndjoba, die seun van die vermoorde Ovamboleier Pastoor Ndjoba, het aan die kant van die Suid-Afrikaanse weermag geveg. Hy het nie teen sy eie Ovambo broers geveg nie, sê hy vandag:

Karel Ndjoba: … Ons het rerig geglo dat daar was ‘n aanslag dat daar was ‘n aanslag op hierdie gedeelte van die wereld –Suid-Afrika ingesluit wat hulle genoem het ‘n Totale Aanslag – en ek dink daai factor het ons blind gemaak om die presiese prentjie te sien, waarvoor Swapo eintlik veg: ons het dit misgekyk, hulle doelwitte…deur middel van die propoganda is hulle doelwitte toegemaak, wat jy gesien het is die Totale aanslag wat gemik is op Namibia…

Dit het ‘n ander dimensie in die geveg ingebring en opvatting van wat ons doen.

V/O: Jannie Geldenhuys glo daar was een sleutelrede vir die SAW se relatiewe sukses in die beheer van aanvalle in Namibië self.

Jannie Geldenhuys: Omdat binnelandse ops baie suksesvol, en omdat nie teruggesit en gewag het dat iets eers gebeur, hulle kom oor grens,… 23 hoofmanne vermoor – tel teen ons, moes dit verhoed

V/O: Tradisionele leiers, soos die Ovambo- en Hererohoofmanne, het vierkantig in die spervuur gestaan. Die groot verraaiers vanuit die Swapo perspektief, was die Herero-hoofmanne Clemens Kapuuo en Kuamina Ruruako, en die Owambo leier Cornelius Ndjoba.

Hulle is beskou as lakeie van die SA regime, en dus legitieme teikens.

Constand Viljoen: Swapo het gedagte van Ovambos, Hereros, ens probeer doodsmoor om te werk aan een-man-een-stem vir SWA. …… Moord op Clemens Kapuuo was doelbewuste poging van Swapo om een van groot mededingers vir toekomstige leierskap in SWA te elimineer. Nie mil, eenvoudig met sluipmoord.

Helao Shityuwete: … one of the … those who were killed like … uhm … Njoba, was an obstacle … and another one Ushana Shime [?], he was an obstacle and in our efforts to try to reach our goals … cause they were part and parcel of the system

V/O: Dit was ‘n lae-intensiteit oorlog wat hom dag na dag aan die grens uitgespeel het.

Jannie Geldenhuys: Binnelandse aaneenlopend, 24 uur, elke week, elke maand. Minder skouspelagtige aspek wat moontlik grootste enkele bydrae tot eindresultaat.

V/O: En dit was gewone troepe soos Tertius en sy makkers wat hierdie patrollies moes loop, uur na uur, week na week. Dit het deel geword van die herinneringe van ‘n hele geslag wit Suid-Afrikaanse mans.

Tertius Jordaan:

Aan die einde van jou eerste jaar dan sal jy…jou eerste grenspatrollies gaan loop waar jy opgaan grens toe en dan alles basies prakties doen wat jy geleer het, baie mense maak nooit kontak nie…ons het baie keer spore opgevolg…

Constand Viljoen: Hd soort oorlog het hoogtepunte, aksie, maar eintlik uitmergelende oorlog v km en km in die wit sand van Ovambo loop. Van dominering om te keer dat vyand domineer. Om te doen, verg nie genls en oorlogskab, verg korporaals en luitenante wat mense kan inspireer om dit te doen. … Nie meer beslegting van stryd waar een mil mag ander verslaan en die verslaande die voorwaardes van veroweraar aanvaar nie. Hier te doen met nuwe vorm.

Charles Namoloh: … … you hit where the enemy does not expect you to hit them…you have also, always the advantage of knowing the enemy and not the enemy k.nowing you where you are ..you have no permanent structures…you move from one place to another, when they expect you to be there, you will be there… you see, this is what is fascinating in guerilla warfare…

‘n Onkonvensionele oorlog vereis ‘n onkonvensionele reaksie. Teenoor die guerilla-aanslag, stig die SAW ‘n eiesoortige teenvoeter. Ons skets ‘n portret van die elite soldate wat bekend geword het as die “recces”. Die stigter van hierdie eenhede, Jan Breytenbach, en tien ander wat nooit oor hulle werk diep in vyandelike gebied kon praat nie, vertel.

Program teks:

Episode 3: SPESIALE MAGTE SPESIALE TAKE

V/O: Voorheen in Grensoorlog:

Charles Namoloh: … they were very patient, very patient …

Gennady Dunaev: … Discipline was immense, I should say …

Charles Namoloh: also the discipline was there … because we were now being prepared as future leaders …

Gennady Dunaev: … and I would say, I would say that these are the people on whom you may rely. I’m talking militarily…

Charles Namoloh: … we were really trained as guerilla detachment commanders …

TITEL: SPESIALE MAGTE SPESIALE TAKE

Constand Viljoen: … daar is ’n belangrike kuns in hierdie tipe van oorlogvoering en dit is spoorsny en oorgrensoperasies … as daar nou ’n patrollie inkom van Swapo … wat in die Suide kom skade aanrig, dan is dit gewoonlik dat ’n mens hoor van hulle … of jy kry die skade wat gedoen is en dan kry jy die spore by die gebied en dan moet daai spore opgevolg word en jy moet daai mense tot verantwoording kan roep – en om dit te kan doen is die gewone opleiding van die gebiedsmagte nie voldoende nie en moes ons toe die speseenhede soos byvoorbeeld die spoorsny en opvolg moes ons skep en spesiale opleiding gee om hierdie te kan uitvoer.

V/O: “ … what a hellavua way to die … ” Vir die Spesiale Magte operateur was dit ’n gegewe dat hy bereid moes wees om hoë risiko’s te aanvaar.

Die gelukkiges wat deur die oorlog gekom het, kan vandag terugkyk op ’n lewenspad vol kinkels, waar hulle telkens die dood in die gesig gestaar het.

Jack Greeff: … wat jy in Spesmagte ondervind, daar is geen plek op aarde in siviele lewe waar jy dieselfde ding kan ondervind nie.

Wynand du Toit: … ons word betaal om goed te doen waarvoor ander ouens betaal om te doen.

Jack Greeff: … ’n ou se lewe daarna dan, is ietwat van ’n antiklimaks …

Callie Roos: … vir my was die wese van dit maar … ’n ou is ’n professionele soldaat.

Willy Ward: … nooit in my lewe, het ek in ’n kroeg gestaan of op enige plek gestaan en geroem oor mense wat ek dood geskiet het nie.

Callie Roos: … as ek nou die spesmagte ervaring moet definieër is dit eintlik maar net dat jy dit beter doen.

Chris Greyling:

Callie Roos: … wat ek voor gekies het was om net wat ek doen so goed as moontlik te doen en om dit professioneel te doen.

Jack Greeff: … ja, ek sal my lewe net so oorhê …

V/O: Die tyd het diep spore op Jack se gesig getrap. Maar na drie dekades is die gesindheid presies dieselfde: ’n aggressief-positiewe benadering wat spesiale magte operateurs reg oor die wêreld kenmerk.

Spesiale magte is so oud soos die geskiedenis van oorlogvoering. In ’n oorlog van aanval en verdediging, ’n oorlog van konvensie of ’n ongereëlde oorlog, vervul spesiale magte altyd ’n belangrike rol. Vloeibaar, veelsydig, formidabel – gehaat deur baie.

’n Ongewone soldaat wat ongewone take op ongewone plekke kon uitvoer.

Jack Greeff: … daar is sekere niks meer agressief op hierdie aarde as tien of twaalf of vyftien spesiale magte soldate wat se wapens reg is op vuur – gereed is om te vuur, wat weet hier kan moeilikheid kom – hulle is op pad in daai rigting, die ou wat dan ’n skoot aftrek in die rigting van daai groep het moeilikheid … en die het ek met my eie oë gesien ’n paar keer.

V/O: Die Suid-Afrikaanse verkenningskommandos, of recce’s, het die benadering van die Britse Special Air Service – SAS – gevolg: werk in klein spanne, meestal diep in vyandelik gebied, versamel strategiese inligting of vernietig teikens.

Geruisloos, effektief.

Daar is net een kans.

Jy moet dit die eerste keer reg doen.

Kloppies Kloppers: …waar die taak nou ookal gewees het dan het ons die vermoë gehad om dit te bereik, hetsy per lug, per see of per grond dan!

Jack Greeff: … meeste van operasies was buitelands.

Kloppies Kloppers: … ons was tot op die bottom gewees!

V/O: Spesiale magte het oor ’n groot verskeidenheid uitrusting beskik wat doelgerig aangewend is vir elke spesifieke taak. Lank voor operasies is besluit wat benodig sou word en is daar geoefen en ge-eksperimenteer met verskillende voorrade. Na operasies, is intense nabetragting gehou waarin die gehalte en bruikbaarheid van toerusting gedurig bevraagteken is. Sodoende het net die beste wapens die paal gehaal.

Van die modernste en mees gesofistikeerde wapens en toerusting van die Suid-Afrikaanse wapenvervaardigingsindustrie kon dus onder uiterste toestande getoets word deur die weermag se top soldate.

Kloppies Kloppers: … harde tye, harde manne …

Wynand du Toit: … swaarkry, sweet, min eet, hongerkry …

Kloppies Kloppers: Orders …

Wynand du Toit: Seelug …

Kloppies Kloppers: wapens, ammunisie …

Chris Greyling:

V/O: Tydens die Koue Oorlog het die oseane om suider-Afrika ’n integrale deel gevorm van die area van konflik. Die seeroete om die Kaap was deurslaggewend vir westerse belange in die suidelike halfrond. Die Simonstad Ooreenkoms van 1955 het die taak om die seeroete te beskerm van Brittanje na die Suid-Afrikaanse Vloot oorgedra.

Die Vloot het gevolglik al hoe meer uitgebreide patrollies langs die kuslyne van stapel gestuur.

Suid-Afrika wou ook ’n wakende oog hou oor die visvoorraad wat blootgestel was aan eksploitasie deur ander internasionale moonthede.

Maar die broeiende stryd in Namibie en Angola het tot gevolg gehad dat die kuslyn ook ’n faktor sou word ten opsigte van operasionele behoeftes.

Alle spesiale magte operateurs het dus gevorderde duikopleiding ontvang.

Deur die loop van vyandelikhede oor talle jare is verskeie geheime operasies aan die wes- en ooskus van suider-Afrika gedoen.

Die verkenners en die vloot het gou in ’n gedugte span ontwikkel.

Elke recce het ook ‘n kenner op die gebied van vuurwapens geword en het eie voorkeure ontwikkel.

Piet (Vaatjie) van Zyl: … jy kon basies jou wapen gekies het, maar meeeste het maar die AK gevat, want … AK, jy kan hom deur die modder sleep, jy kan hom in die water sit, as jy daai wapen wil skiet, dan skiet hy, dis bitter min dat jy ’n AK gekry het wat stoornis gegee het.

Piet (Vaatjie) van Zyl: … jy het ’n mes by jou gehad en dan het jy ook ’n pistool, dit was maar jou hoofwapens, jou AK en jou pistool wat jy by jou gehad het.

Kloppies Kloppers: … goed waarvan enige jong ou van droom!

V/O: Avontuur was die droom van elke voornemende recce.

Maar agter elke nuwe avontuur was ’n operasionele logika, en elkeen onthou ’n ander detail van hierdie dae …

Kloppies Kloppers: … die gefluit van Puma helikopter se blades, die gedreun van ’n Dak voor ’n mens daar spring. Ja, dit laat mens se hare weer regop staan.

V/O: Reeds teen die einde van die Eerste Wêreldoorlog word die waarde van die goed opgeleide soldaat wat per lug afgelewer word, onder militêre taktiese denkers bespreek.

Tydens Hitler se Blitzkrieg in Europa aan die begin van die Tweede Wêreldoorlog, is die valskermsoldaat in minstens een moderne mag reeds doktrine.

Die valskermsoldaat word die verpersoonliking van die super-infanteris wat voor of agter vyandelike linies ’n slag moes slaan.

Die konsep word spoedig deur militêre strateë een stap verder gevoer – spesiale magte vir spesiale take.

Vir Suid-Afrikaners het die super-soldaat sinoniem geword met die recce’s. Hulle was vrywilligers, wat in die spervuur WOU staan.

V/O: Dit is die prototipiese beroepsoldaat – Jan Breytenbach – wat die Suid-Afrikaanse recce model ontwikkel het.

Jan Breytenbach: … ek het toe SAS-keuringskursusse gaan doen in Rhodesië, saam met Sea Squadron Second SAS …

V/O: Die Suid-Afrikaanse model was geskoei op die Britse SAS-opleiding en die aanwending daarvan in Indo-China.

Jan Breytenbach het na sy aanvanklike opleiding in die SAW eers ’n draai in die Britse weermag gemaak en deelgeneem aan optrede tydens die Suez-krisis in Egipte.

Hy het in 1961 teruggekom en in Suid-Afrika ’n valskermsoldaat geword.

Jan Breytenbach: … toe ek in die valskermbataljon was, het ek gesien ons sukkel om die valskermbatlajon vol te kry met troepe en dit was ’n redelike taai kursu wat jy moet deurgaan en mense is gekeur, kyk ’n valskemrbataljon is maar net ’n infanteriebatalajon wat kan spring met valskerms … toe het ek het vir my bevelvoerder ’n skrif voorgelê dat ons moet oorslaan na SAS, dat ons optree in klein groepies agter vyandelike lyne/linies . Net klein 5 man spanne en jy konsentreer op sabotasie en daai tipe van ding … en dan mettertyd kan jy ook gebruik word om guerilla-magte op te lei agter vyandelike lyne.

V/O: Jare lank rig Breytenbach vertoë vir die stigting van Suid-Afrika se eie spesmagte aan top generaals.

In 1972 sou hierdie droom waar word.

OC Constand: … ek self was betrokke by die goedkeuring daarvan, maar dis ook goedgekeur, soos enige ander eenheid wat gestig word, deur die minister van Verdediging. Ons het dit goedgekeur, oor die bekamping van hierdie tipe oorlogvoering, baie afhanklik was van inligting – en die verkry van inligting.

Jan Breytenbach: … toe roep hulle my in en sê jy gaan die SAS spesiale magte eenheid stig.

Jack Greeff: … ons keuring was baie streng, baie streng, en die ou wat hier wou kom en Rambo speel, het nie geslaag nie, en daar was nie ’n manier wat hy ooit sou nie, so daar het ’n paar goeie Amerikaners of twee deurgekom, in die eenheid gedien, selfs ’n Engelsman of twee en destyds toe die Rhodesiese weermag ontbind het die hele SAS van Rhodesie het omtrent ’n regiment geword in SA.

V/O: Suid-Afrika het natuurlik ’n veel ouer voorbeeld van die “recce’s” gehad, naamlik die verkenningskommando’s gestig tydens die Anglo-boere oorlog.

Dié is begin deur Danie Theron en Jack Hindon.

Die verkenningskommando’s was die oë en ore van die Boereoffisiere!

Generaal Jan Smuts verklaar volgens geskiedskrywers: “die goeie verkenner is nie die een wat met die eerste aanblik van die vyand laer toe jaag om dit aan die offisiere te rapporteer nie, maar die een wat bereid is om onder groot gevaar so na as moontlik aan die vyand te kom om betroubare inligting in te win … dus ’n verkennerskorps met ’n vegvermoë, reg in die tradisie van hedendaagse spesiale magte.

Die boere-verkenners was “avontuurlustige jong burgers” en die Bosoorlog recce was ook dikwels na dié elite eenheid gelok deur die belofte van avontuur.

Callie Roos: … dit was deel van my vormingsjare, ek was jonk en dit was lekker, want daars altyd adventure, nuwe horisonne.

V/O: Die verkenners tree onafhanklik van gewone kommando’s op, maar baie word as “spesiale-take verkenners” saam met operasionele kommando’s ontplooi.

Meer as ses dekades later sou Breytenbach se recce’s ook nie verbind word aan die Suid-Afrkaanse Leër, Vloot of Lugmag nie.

Hulle word direk deur die Hoof van die SAW en die minister van Verdediging aangewend – vir “spesiale klandestiene take”.

Die kontroversiële aard van hierdie operasies hou altyd politieke risiko’s in.

Jack Greeff: … in spes magte het ek dit baie duideliker gesien waar die politici die hele situasie beheer het. Dit was vir baie frustrerend. Jy berei voor, sielkundig en fisies, berei voor vir die operasie veral as dit ’n hoë risiko op is waar jy weet jy gaan die vyand baie hard slaan, jy berei daarvoor voor, intens, jy begin jouself inleef in die ding in, en dan wag jy. Want Pik Botha sê nee of dié ou sê ja of iets in daai lyn. Dan is die ergste as die hele ding afgestel word a.g.v. politieke besluite – as die politici sê hulle sien nie kans vir die ding nie – dit is baie frustrereend.

V/O: Sabotasie aksies was die Boere-verkenners se kos.

Dié opgeblaaste brug dui op nog raakpunte met die aksies van die Bosoorlog recce.

Die doelwit was nooit om kontak met die vyand te maak in ’n tradisionele vuurgeveg nie. Die taak was sabotasie, die opblaas van brue, vernietiging van logistieke lyne en die insameling van inligting.

Kloppies Kloppers: … ons het kontak vermy – jy was oppad met plofstof na ’n spoorlyn toe. En jy wou die spoorlyn gaan opblaas het, dit is jou primêre doel en dit gaan afhang ook dan van die taak hoeveel mense jy is, onthou jy kan nie 2 mense ontplooi en 80 kg springstof daar kry nie, jy moet nog jou water en jou kos en ammo ook dra.

VO: Die hulp van begaafde wetenskaplikes en plofstofkenners soos Vernon Joynt, is dikwels ingeroep.

Joynt en sy span, destyds bekend as “Die McGyvers”, het naam gemaak met die ontwikkeling van mynbestande voertuie wat vandag weer in Irak en Afganistan gebruik word.

OC: Vernon: … wanneer ons spesmagte gegaan het om goed aan te val of soos wanneer ons UNITA opgelei het … ons het aanvraag gekry om spesiale soort van take te doen, soos met spesmagte moes ons ’n tonnel opblaas in Angola … en hoe breek jy ’n tonnel? Jy weet, ’n tonnel deur ’n berg. Nou die manne van 1 Recce daar onder in Durban het na AECI toe gegaan wat die skietwerk en die springstof verskaf vir mense wat spoorweg tonnels in berge inskiet en hulle het daai experte, daai kommersiële experte gevra …

VO: Die regte hoeveelheid plofstof moes op die regte tyd en plek gekry word.

Sou ’n Puma die lading daar kon kry? en hoeveel ton plofstof sou vir die taak nodig wees?

Vernon Joynt: … en die antwoord was 22 ton. Nou ’n Pumatjie kan nie 22 ton dra nie en toe kom hulle weer na ons toe want ons kry al die snaakse goed want hulle weet ons dink snaaks, jy verstaan. Toe word daar vir my gese hierdie Puma kan ’n ton dra en sien jy daai berg, hy het ’n 80m tonnel in hom. Jy moet daai tonnel op daai spoorlyn laat val met ’n ton en die boys sê vir ons dat dit kan nie gedoen word nie. Toe sê ons, OK, ons gaan probeer…

VO: Vir Vernon en sy kundiges het ’n paar nagte se deurwerk voorgelê. Gou-gou is die optelsomme gemaak.

Vernon Joynt: … nou die job was toe later gedoen, ons het die hele 80m van daai berg op daai ding laat val, maar ons het snaakse metodes gebruik, ons het ’n trollie gemaak wat die ton kon teen die dak druk en ons het ’n ¾ ton teen die dag gedruk en ¼ ton gevat en buitekant teen die berg opgeklim en op ’n sekere manier op die klippe die goed gesit sodat wanneer die slag af gaan dan gaan die skokgolwe teen mekaar en dan skud hy daai hele berg los en dan sak die hele berg inmekaar. Dan kan jy nie weer ’n tonnel grou nie want daar is nie klip nie. So toe het ons hulle gekeer dat hulle nie met hulle tenks daar kon deur kom om gevegte daar onder in die suide plaas te vind nie. Deur met 2 Pumas in te vlieg en deur die nag so ’n tonnel op te blaas nie. Dit is die soort van werk wat ons vir die verkennings komando gedoen het. Die brue wat ons geblaas het met duikers moes ons spesiale ladings maak en onderwater goed. Ons het van “waterspouts” gebruik gemaak om die goed te skiet sodat ons met duikers die brue kan uitskiet. Dit het ons weer baie geleer oor hoe werk klein ladings met groot teikens.

V/O: Vir die Boereoorlog-verkenner was motivering tot optrede die verwerping van die Rooinekke, oftewel die Engelse koloniale oorheersing.

In die era van operateurs soos Kloppies en Jack, was die vyand steeds rooi gekleur – die kleur van Sowjet wêreld-oorheersing.

En bloed sou vloei in die ideologiese stryd wat saam met “Uhuru” in Afrika ontplooi het.

Vir die Spesiale Magte operateur was die doelwit glashelder.

Kloppies Kloppers: … jy weet, ons is daai tyd het die bevelvoerders en daai tipe vir jou gesê: “ Manne julle is hier vir ’n buffer teen die kommunis en teen die anti-chris, as SWA val, dan is hulle teen SA.

Magnus Malan: …we are obviously concerned about Soviet expansionism and penetration in our region, the vacuum left by colonial powers in Africa, was exploited by the Soviets.

Willy Ward: … ek was teen kommunisme gewees, ek het altyd vir myself gesê, ek sal vir my land veg, ek sal vir my land veg, maak nie saak wie aan bewind was nie, behalwe as daar ’n kommunis aan bewind was, as daar ’n kommunis aan bewind was, dan het ek ’n vryheidsvegter geword.

Kloppies Kloppers: … die woord kommunis was die mees gehate mens op aarde. Dit was die abolute anti-Chris. Dit het my geïnspireer en gemotiveer om te veg vir my land om dit te beskerm.

V/O: Dis in hierdie tyd wat woorde soos “Rooi Gevaar” deel word van wit Suid-Afrikaners se woordeskat. Enige iemand wat die vyand teen Suid-Afrika kon opkommandeer, was die teiken.

Die geskiedenis sou later wys dat die Sowjet-Unie se Spetsnaz-eenhede nooit in Angola of die noorde van Namibië ontplooi is nie.

Sowjet adviseurs en militêre spesialiste was daar wel.

Callie Roos: … in my tyd was dit die tyd wat hierdie goed oor ons pad gekom het op daai manier en dit was, dis nie my kinders se tyd nie, my kinders leef nou in ’n ander tyd.

V/O: SWAPO se verkenners het gewerk onder die vaandel van die Typhoon Unit – ’n groep uitsoek-vegters van die People’s Liberation Army of Namibia of PLAN.

Vanuit Angola het hulle diep-infiltrasietogte in Ovamboland – en verder – onderneem, gemik op die insameling van inligting oor die magsterkte en bewegings van hulle opponente en moontlike teikens in die landbou gebiede suid van die rooi-lyn.

Een van die mense wat ’n sentrale rol in die stigting van die Typhoon Unit vervul het, was Charles Namoloh Namoloh.

Die meeste mense het hom onder sy skuilnaam geken.

Jan Breytenbachnie: …because he is known in Namibia, in southern Africa, in Africa, internationally as Ho Chi Minh, and how did that happen, can you tell us more about that?

Charles Namoloh: … ja, it is a good question, I happen to read the autobiography of Hoh Chi Minh, a very simple man, very small, very honest and I felt, he was very humble, not selfish, dedicated to his people, very small people, fighting the big power – and I felt that Hoh Chi Minh will be a good combat name for myself, we are small people, we must be honest and we are fighting a big power, so I chose Ho Chi Minh, just to have that courage and determination of the Vietnamese people …

V/O: Swapo se spesiale magte eenheid, aanvanklik bekend as Volcano, is om en by 1978 in die lewe geroep.

Die naam is later verander na die Typhoon Unit.

Charles Namoloh Namolo was instrumenteel in die inisiëring en opleiding van hierdie spesiale soldate …

Charles Namoloh: … I was given the task to prepare and train them and then send them in the country. It was towards the end of ’78 we started to train them from December to middel of February and then they were ready to go into … we drew all the basic characters for all the fronts and brought them together and then we trained them and the special tactics also. To deal with the … so they can operate in very small groups but very effectively and they were sent especially only for the farming areas in the south to penetrate the south.

Kloppies Kloppers: … ek het nooit gedink aan sy gedeelte nie en ek dink net hy sou nooit dink dat hierdie wit ou het ook kinders en ’n vrou by die huis nie.

Willy Ward: … en ek dink aan die vyand se kant is daar mense wat ook goeie pelle verloor het.

Kloppies Kloppers: … dit het nooit by my opgekom dat ek moet jammer voel vir hom nie, huh nee.

Jack Greeff: … daai tyd het ons geveg omdat ons geglo het daarin, hulle het geveg omdat hulle geglo het daarin, hulle was bereid om dood te gaan daarvoor, en ons was bereid om dood te gaan vir wat ons in geglo het …

Swapo en die MPLA is ondersteun deur Moskou. Ons stel Russiese soldate wat in Angola geveg het, aan die woord, en kyk terselfdertyd na die oortuiging wat in die sewentigs en tagtigs in Suid-Afrika gegeld het dat kommunisme ons aan alle kante bedreig. Fotoboekies het Russe as skurke gehad. Die kerk het anti-kommunistiese literatuur gepubliseer. “Rooi Gevaar” was ‘n huishoudelike term. Aan die ander kant vertel ‘n familie in Moskou hoe hulle oupa hier kom veg het in die Boere-oorlog.

Program teks:

DIE ROOI GEVAAR

V/O: Voorheen in Grensoorlog:

Kloppies Kloppers: Kommunis – was die absolute anti-chris … was wat my geinspireer het om te veg vir my land.

Willy Ward: ek het altyd vir myself gesê ek sal veg vir my land, maak nie saak wie aan bewind was nie, behalwe as kommunis. As kommunis, dan het ek vryheidsvegter geword.

TITEL: DIE ROOI GEVAAR

V/O: Vanaf die laat sestigs was daar ‘n Rus onder elke bed in Suid-Afrika. Woorde soos “Rooi Gevaar” en “Kommunisme” het deel van die woordeskat geword.

Vir die wat in Angola en in die Noorde van Namibië Russiese toerusting gebuit het en op propagandistiese literatuur afgekom het, was dit ‘n harde werklikheid: die vyand is geborg deur die Sowjet-Unie en Kuba, en hulle sou in die spervuur hul lewe kon verloor deur ‘n koeël uit ‘n Russiese wapen.

Tuis het literatuur die rondte gedoen met titels soos “Wat die kommunisme werklik is” – wat deur die Sinodale Kommissie vir die Bestryding van Maatskaplike Euwels van die NG Kerk versprei is. Die subhofies alleen spreek boekdele…

Onskuldige voorkoms van die kommunisme

Aanwakkering van klassehaat en klassestryd

Revolusie die hoofdoel

Swart Republiek

Vernietigingsdrang

Op ‘n ligter noot het menige troepie sy ledige ure verwyl met verhale soos Tessa en Grensvegter, waar die skurke kommuniste, Russiese agente en Kubane was.

Verteller:

NATAL 1979. ROCCO DE WET, BEKEND AS DIE GRENSVEGTER, EN KARIN BERKEMAN, WAT SOMS WERK AS SPIOEN DOEN, ONTSPAN. HULLE KEN MEKAAR AL TWEE JAAR LANK.

SOMS IS DIE GESPREK LIG, ANDER KERE ERNSTIGER, SOOS NOU.

Karin:

Dis waar, Rocco. Die oos-Duitsers begin hulle sterk vestig in sekere swart state.

Rocco: Ek weet. Ek het baie keer met hulle te doen gehad.

Karin Hulle is baie gevaarliker as die Kubane. Slimmer, gedugter, sommer net alles.

Rocco: Ntuurlik! Moskou weet hoe om sy kaarte te speel. Kuba se bydrae tot ondermyning in Afrika het sy perk bereik. Nou moet Rusland ‘n ander pion gebruik. In die geval is dit Oos-Duitsland.

Karin: Kom sit, Rocco. Ons het mekaar lank laas gesien, en hier … ons is alleen.

….

Karin: Kom ons dans, Rocco. Hierdie aand is ons s’n.

Rocco: Graag.

Karin: En jy moet my beloof…

Rocco: Wat?

Karin: As dit swaar met jou gaan in Angola, dink aan my. Dink aan hierdie aand. Onthou daar is iemand wat ook aan jou dink…verlang…vir jou bid.

Rocco: Dit beloof ek, want dis maklik.

Karin: O, Rocco, jy moet veilig terugkeer. Jy moenie so baie waag nie. Beloof jy dit ook?

Rocco: Ek is nooit onversigtig nie.

V/O: Ou Suid-Afrika sou verstom gewees het om te weet dat hul eertydse vyand net so lekker aan die “anti-kommunistiese” sentimente gelees het. Nou dat die strydbyl begrawe is, lag die Namibiese Minister van Verdediging, Charles Namoloh Namoloh, self daaroor.

Charles Namoloh: books, comics, we were reading them also. Whether you are white or black.. Ruiter in Swart … Kyk … We werereading all these comics also …

Jannie Geldenhuys: What about love letters?

Charles Namoloh: In Afrikaans also … we like the language … love it only when I write love letters. My liefling, my dierbare … when we were writing love letters to our girl friends, it’s all in Afrikaans. We were not going writing love letters in English … write in Afrikaans… sweet language. But we came to hate language bec of attitudes towards us. Said, if their language and they hate us, then we hate it.

V/O: Haat het ingetree, en vir jare vlak gelê aan albei kante. Suid-Afrikaners het Swapo gesien as marionette van die kommunisme.

Ou footage Constand … suider-Afrika … moet ons staal teen kommunisme, Russiese ekspansionisme.

Constand Viljoen: Moes dit keer! Dit sou ek vir troepie verduidelik, hoe belangrik dit was om dit te doen. … Die USSR is uiteindelik verslaan, ekon ineengestort, in 3 groot gebiede: Mideooste, Afghn, Suidelike Afr. In lg het ons rol gespeel om hom ekon uit te mergel … As dit nie gedoen het nie dan het ons hier gesit met klomp komm satellietstate…

V/O: Vyf en sewentig jaar tevore het daar ‘n heel ander verhouding bestaan. In 1900 het Russiese soldate die Boere kom help veg teen die Britse onderdrukker. Die Bolski familie se oupagrootjie was een van hulle.

Russiese familie: The story of our family starts with grandfather. He was born in 1874 and was the first architect in the family. He was very popular in Russia. Every architect in my country knew my grandfather was in Transvaal! … When he was 26 years old, he joined the Russian forces and went to South Africa to fight with the Boers against the English troops. … He spent about a year in South Africa. … and so the word “boer” and the word “South Africa” was always like a miracle in our family. …This is an article about the war between the English and the Boers. And it talks about the Russian volunteers….

When Kruger left the country, he was near … and they discussed the problems of the end of the war. Everyone knew they had lost the war.

V/O: In totaal het twee honderd vyf en twintig Russiese vrywilligers na Suid-Afrika gekom om die Boere te ondersteun, sommige as soldate, ander as mediese personeel. Terug by die huis was daar groot steun vir wat hulle gedoen het.

Russiese familie: Because everyone knew he was in the Boer War in South Africa, everyone started singing this song about Transvaal Transvaal… … That means, Mother, buy me a gun and I will go and help the Boers to beat the English?

V/O: Die simpatie tussen Afrikaners en Russe het behoue gebly deur die eerste aantal dekades van die twintigste eeu. Selfs kommunisme, later so ‘n skelwoord, het ‘n sterk aanhang gehad. Dit het duidelik geblyk tydens die werkersopstande van 1922.

Anton v Niekerk: In 1922 was reeds meer Afr werkers, veral in myne, as Eng. Praat nou van wit werkers. Bekend dat mars in 1922 waar olv Afr werkers gese is ons beywer vir kommunistiese bestel.

ADVERTENSIEBREUK

V/O: In die Tweede Wêreldoorlog veg Suid-Afrikaanse soldate saam met die Sowjet-Unie en ander geallieerdes, waaronder Brittanje, teen Hitler se Duitsland. Gewone lede van die publiek organiseer aksies soos bloedskenk spesifiek vir die Russiese soldate. Maar ‘n groot groep mense, veral Afrikaners, voel sterk teen samewerking met die Britte, wat hulle nog sien as die vyand van ‘n kort veertig jaar tevore.

Anton van Niekerk: Moet onthou van 40erjare: Stalin en Russe saam met geallieerdes teen Duitsers. Onder Afrikaners simpatie met Hitler. … Omdat hy vyand was van Engelse. Enemy’s enemy is my friend. … 1950 wet op onderdrukking van Komm aanvaar. Alliansie aangegaan tussen Afr nas, christendom en kapitalisme in loop van 40erjare. …

V/O: Intussen het swart Suid-Afrikaanse politici oor baie jare kontak gemaak met Moskou. In 1927 het die president van die ANC die stad besoek. Oor die volgende dekades is honderde ANC-lede in die Sowjet-Unie opgelei. Die bevrydingsorganisasies van Namibië het dieselfde patroon gevolg. Soos die oorlog in die subkontinent opgevlam het, het daardie ondersteuning uitgebrei.

Chester Crocker: A period of time during which the Soviets took every advantage to deploy their forces and to project their power, both land power and air power and, to some extent, naval power, into the developing world, the third world.

Mikhael Gorbachev: Within the framework of the global split of the world .. the contra position of the three military blocks, Africa was a collision centre, the Middle East was a collision centre, Asia, Cambodia, Central America.

V/O: Hierdie internasionale magskaakspel sou die lewe van duisende gewone troepe in Rusland, Suid-Afrika, Kuba, Angola en Namibië oor die volgende paar dekades vir altyd verander. Die wat deur die geweerloop gekyk het, kon nie altyd die groter prentjie sien nie. Swapo het destyds naburige Afrikastate as afspringplekke en basisse gebruik om aanvalle te loods na Namibië.

(Beat)

V/O: In die Angolese kookpot was daar drie ander guerillabewegings in aksie. Sowjet adviseurs het Swapo gehelp en ook die MPLA van Angola. Suid-Afrika het op hul beurt Unita ondersteun en die FNLA. Russiese soldate is as adviseurs in Angola ontplooi vanaf die mid-sewentigs tot die laat tagtigs.

Gennady Dunaev Dunaev: Because if not we Americans could be there. That is all Because practically all the time, the grat states, great powers. Yes they have their own conflict between each other.

Igor Zhdarkin: Anyway, war is war, big politics.

Charles Namoloh: …used by SA…surrogates of Russians, of Chinese, …everything…just to discredit our endevour to liberate ourselves……not only go to communists, but they were willing to help us.
… if you cannot help us, we’ll go to those who can help us.

Igor Zhdarkin: Speaking about puppet. Why puppet? We were soldiers and South African soldiers were also soldiers.

Gennady Dunaev: We were military part of that politics. Instrument of that politics.

V/O: Dit was nie net soldate wat ‘n instrument van die politiek was nie.

Igor Zhdarkin: Because at that time Angola was supported by Soviet Union, so, and it got all the armament,, practically all the armament, from the Soviet Union and of course from the socialist countries. I saw the armament from German Democratic Republic, from Bulgaria, from Czekoslovakia. But at the same time, when we fought against the UNITA and the South Africa we saw – we captured for example- in their bases for example after the battles, we captured the Chinese, Israel, and American of course, Belgian rifles, machine guns and so on. so everything.

V/O: Die wapens is eenvoudig afgelewer en gebruik. Die soldate moes na hulleself omsien.

Igor Zhdarkin: AGH, the Soviets had to report to the higher command and the high command told, “listen, you need to stay there, you should, you MUSTstay there with the Angolan troops but take care of your security…in what way to take care of our security we did not know. But we stayed, we stayed with the Angolan troops.

V/O: Sekuriteit in ‘n oorlogsone soos wat Angola destyds was, was maar ‘n relatiewe begrip. Om gewond of in hegtenis geneem te word, was ‘n daaglikse moontlikheid. Tydens Operasie Protea in 1981 het die inhegtenisname van ‘n Russiese sersant-majoor opslae gemaak. Dit is hoe die SAW dit gerapporteer het:

Sound up SAW-argiewe: teruggetrek na tydelik basis… op hulle gevuur … beantwoord … lewendige Rus plus dooies daar gekry.

V/O: Volgens die Instituut van Afrikastudies in Moskou boer Nikolai vandag op die Russiese platteland.

Gennady Dunaev: If I didn’t want to go to Africa, or any body of my friends didn’t want to go to Africa, they could have written a report “I don’t want to go”. And he would not go. That’s it, problem solved…. We have to understand, any military, any military, is an instrument which sometimes participate in combat actions. We cannot escape that, and if a parent of South African soldier who has died in, while fighting Namibians trained by me,, I think I would have answered the same way. He is a soldier. Soldiers are dying sometimes in battle. What to do? We are paid for that.

Igor Zhdarkin: we were taught and wer were instructed to hellp our brother in order to gain independence in order to have their country flourish and so on….in order to repel international attacks and so on.

Gennady Dunaev: You know Namibians, people who lived there thousands of years, they wanted to live there the way they wanted to. They.have the right to struggle for the way they wanted to live.

Igor Zhdarkin: many of them really wanted to get this help from us, you see and so as you say, identify myself with those purposes. Of course we identified

Tony Nujoma: We were comrades in arms … always ready to sacrifice with us … little they had, they shared… teach how to survive under difficult circumstances.

Gennady Dunaev: They have the right to apply to anybody to help them to be trained. If he didn’t come there to train them, definitely the vacuum would be filled by somebody else who is more blood thirsty than the Soviet officer. We didn’t tell them to cut throats of victims. Never, never, ever.

ADVERTENSIEBREUK

V/O: Dit was nie aldag maklik vir die Russiese adviseurs om aan te pas by wat hulle in die veld in Angola ondervind het nie.

Gennady Dunaev: I don’t want to offend, I don’t want to offend Angolan soldiers now.

Igor Zhdarkin: Some of them had nothing. Neither skills nor wish to struggle. Just to eat, to drink, to dance, and nothing more.

V/O: Die Swapo kaders was anders, sê hulle…

Gennady Dunaev: I enjoy the moment when I could distinguish immediately this is SWAPO soldier, this is Angolan soldier. SWAPO soldier when he was walking through the streets of Lubango, maybe in old uniform, maybe, but it is always nicely washed, it is always pressed. It is always polished. If not by that polishdness, standard polish, at least by the fact that the meat he is eating, but it is polished. When Angolan soldiers, sometimes would have one boot broken and never repaired, uniform is not pressed.

V/O: Maar hoe het hulle Suid-Afrikaanse soldate gesien?

Igor Zhdarkin: South African troops were very well organised, very well trained, very well professional, you see, they were very professional troops, and they knew what for they were fighting, you see. And of course, of course, they got a very good salary.

V/O: Alles was nie net die spreekwoordelike skop, skiet en doodslaan nie.

Igor Zhdarkin: Best memory I told you, very good nature, very beautiful nature of Angola. Well, of course you do not remember bad things, you see. Of course. And I had a very good possibility to see everything with my own eyes, you see and to touch with my own hands and to swim in Africa rivers and to swim in the Atlantic Ocean and to cross the country in the vehicle, you see and to fly over the country…

V/O: Maar hulle was ook bewus van waarvoor hulle geveg het.

Gennady Dunaev: So I do remember those times with biggest, biggest pleasure and the fact that I estimated that they are now in Namibia. Well, well, I hope that a piece of my invention is also there. I also help them to be there.. In a democratic society and I also, I also, envy the way Namibians manage to reconcile the country. I envy the way they managed to reconcile the country. Unfortunately, unfortunately, here in the Soviet Union, we were remembering who was on the white guy side, on the red army side, till now.

V/O: Basiese verskille het soms meer indruk gemaak as enige ideologie.

Igor Zhdarkin: Yes, maybe to say the truth, to say the truth we considered the UNITA troops, as the enemies and the majority of Russians did not consider South Africans – maybe because – I am not racist – but maybe because of – we were white people, you see. And we were white people why should we consider them…. I learned a very good rule from Africa, from the very beginning. If you see a white man in Africa, just from the very beginning he is your friend, because there were no so many white for example in Angola and in Mozambique – and if you see a white man your honour and your debt is to help him if he has some troubles.

V/O: Elf jaar na die oorlog het Igor Zhdarkin Zhdarkin in Mosambiek in ‘n Suid-Afrikaanse soldaat vasgeloop. In die stryd het hulle aan teenoorgestelde kante van die geweerloop gelê.

Igor Zhdarkin:. “He asked me, “Aren’t you angry. Wow, what for! How can I be angry with you if you just fulfilled your part of that I fulfilled my debt and that is all.

Hoe beland ‘n man van die Kaapse vlakte in die Kubaanse weermag in Angola?

November 1975. Angola word onafhanklik. Burgeroorlog breek uit. Amerika, die Sowjet-Unie, Kuba en Suid-Afrika raak betrokke – veral vir lg twee die begin van ‘n uitgerekte stryd. Ons kry perspektiewe van genls. Jannie Geldenhuys en Constand Viljoen, Amerikaanse onderhandelaar Chester Crocker, vorige Russiese president Michael Gorbachev, oud-min. Pik Botha en Swapo se Charles Namoloh. ‘n Suid-Afrikaans-geleide taakmag beweeg 3 000 km deur suid-Angola in 33 dae. Ons sien die bloedige gevegte by die dorpie Ebo deur die oë van soldate en bevelvoerders wat daar was.

Program teks:

Episode 5: MAGSPEL IN ANGOLA
Voorheen in Grensoorlog:

Jong Constand Viljoen: … SA sal moet staal om teengedugte vyand – kommuniste en Russiese ekspansionisme – te veg.

Charles Namoloh : Communists supported our cause … not that we only wanted to go to them, but they were willing to help us.

TITEL: MAGSPEL IN ANGOLA

V/O: Die Ruacana waterskema wat die Calueque-dam ingesluit het, was ’n omvangryke projek wat biljoene Suid-Afrikaanse rand opgeslurp het.

Met die val van die Portugese koloniale bestel in Angola, was Suid-Afrika bekommerd oor sy belegging net noord van die grens.

Sound up PW Botha: … Ovambo se mense en hulle diere … Suid-Afrikaanse kapitaal is by Ruacana se hidro-elektrtiese skema betrokke …

V/O: Die beskerming van hierdie skema is aan Suid-Afrikaners voorgehou as die rede vir militêre ingryping in Angola.

Maar agter die skerms was ’n groter magspel aan die ontwikkel …

(Beat)

V/O: November 1975.

Die onafhanklikheidstryd in Angola bereik kookpunt.

Volgens ’n ooreenkoms in die Portugese dorpie Alvor moes die drie bevrydingsorganisasies in die land ’n regering van nasionale eenheid vorm totdat ’n verkiesing gehou kon word … maar dit was wensdenkery.

Teen die einde van daardie jaar is hulle in ’n titaniese stryd gewikkel.

Die FNLA is in die Noorde gesetel, UNITA in die suide en ooste, en die MPLA in die sentrale strook.

Jannie Geldenhuys: … die hoofstad baie belangrik … die MPLA het steun gehad in Luanda;… en … eeh … eintlik het FNLA die wyk geneem, die bos in, na die noorde toe … en UNITA het die wyk geneem, ooste en suide toe … en … maar op daai stadium was daar alreeds Sowjet kontak met die MPLA …alle lande moes toe eintlik nou kies … watter perd gaan wie nou kies.

Michael Gorbachev: … aan die een kant was daar die VSA, aan die ander kant die Sowjet-Unie …dit was waaroor die Koue Oorlog gegaan het … konflik het gewoed langs alle lentegrade en alle breedtegrade …

V/O: Die Sowjet-Unie het met Kuba saamgewerk. Die VSA het met Suid-Afrika kontak gemaak.

John Stockwell: in Sept, Cubans brought in 700 regular army troops, not advisers.

In Oct we brought in SA armoured column. Cubans responded by establishing bridge and brought in what eventually totaled 40 000 troops with tanks and jets and everything.

Chester Crocker: … I think that Fidel Castro was one of the great Robin Hood’s of the 20th century who would much rather play on a bigger stage than the island of Cuba …but his African calling was based, in part, on experiences earlier in the Congo, now DRC … in the early and mid 60’s, and then later in Brazzaville Congo, which, of course, is where the MPLA hung out when they were not yet in office.

V/O: Ronald Herbolt was ’n Kapenaar van geboorte. Hy het op Safmarine se skepe gewerk, en so in Kuba beland. Daar het hy met ’n plaaslike meisie getrou en deel geword van Fidel Castro se rebelle watdie Batista- diktatorskap omver gewerp het. Hy het die gees van die tyd intens ervaar.

Ronald Herbolt: … you heard about Che? … Che Guevara? … he was one of the first to inspire the international sympathy towards other countries … to fight for their struggles, and there were a lot of people who wanted to be like him, it’s like a … a drug … it becomes a drug …

V/O: Hy sou uiteindelik as Kubaanse burger saam met die MPLA in Angola veg.

Ronald Herbolt: … you know, I had a brother in the South African Defence Force … and I love him … I didn’t got to fight against him. I fought against an invading force in a foreign country that was not theirs.

V/O: Almal het kant gekies: Kuba, China, die Sowjet-Unie, Suid-Afrika, en Amerika.

Chester Crocker: … the motivation, from the American standpoint, was that this was a competitive world and we were not going to allow Soviet proxies a free ride if we could help it… and therefore we have to raise the ante, we have to raise the price for the other side and indicate that we would like to see a negotiated outcome … power-sharing of some form between the different Angolan rebel movements. That was the policy … it didn’t work, but that was the policy in ’75 / ’76.

Jannie Geldenhuys: … die VSA … hulle keuse van die drie was eintlik die FNLA gewees,… dit was hulle babatjie gewees … en ek weet hulle het met die CIA kontak gehad vanaf Angola af met die VSA … nou jy weet, dis baie moeilik om te sê of dit nou die Amerikaanse regering was, want die CIA is nie die Amerikaanse regering nie …

V/O: Dit was die CIA wat betrokke was. John Stockwell was die hoof van hulle taakspan in Angola.

John Stockwell: We were lying to the world and congress about what we were doing in Angola..

V/O: Hoewel die president en veral die minister van Buitelandse Sake, Henry Kissinger, die CIA se betrokkenheid gesteun het, sou die Kongres dit binne enkele maande kelder.

Suid-Afrika wou die suide van Angola in die hande van ’n bondgenoot hou, en dit moeilik maak vir SWAPO om Namibië daarvandaan binne te kom. Hulle was reg – daar was ‘n gevaar. Charles Namoloh, nou Namibië se minister van verdediging, was een van die eerste Swapovegters.

Charles Namoloh: Angola now was an open terreain for all of us…10th of June…1974…company of my colleagues…gone to Angola…first group which went…

Tenth of June…then it was only a month after the coup in Portugal…rpessure…take opportunity – to train and join Swapo…

V/O: Die Suid-Afrikaanse regering was oortuig dat hulle Amerikaanse steun sou kry. Pik Botha, toe ambassadeur in die VSA, het vir die eerste minister, John Vorster, gesê hy dink nie dit gaan gebeur nie.

Pik Botha: … toe was sy reaksie, maar Pik, ek het dit van die hoogste vlak af … wat beteken die president van Amerika. Dit is die hoogste vlak. Ek kon dit nie glo nie en ek sê toe vir hom, meneer, ek weet wat hier aangaan in Washington. Hier is geweldig teenstand teen wat ons doen. Toe’s sy woorde Pik, ek dink jy moet ’n bietjie na die Amerikaanse senaat en kongres toe gaan en gaan uitvind en jou huiswerk beter doen …

V/O: John Vorster het nie sy oortuiging uit die lug gegryp nie.

Constand Viljoen: …en ek het een aand … het ek gevlieg na Ambriz toe om met meneer Holden Roberto te gesels … en onder andere ook oor hierdie aanval wat hulle wou gedoen het in Luanda. En dié aand het ek in Ambriz Amerikaanse mense van die CIA ontmoet. En … toe’t hy vir my gesê dat ek moet asseblief vir hulle baie dringend sê wat is nodig … uitrustingsgewyse … wat is die standaarde wat bereik is met opleiding van UNITA … en die FNLA ensovoorts … en watter hulp is verder nodig om die idee wat nou al so ver gevorder het, suksesvol deur te voer.

Chester Crocker: … the South Africans were ready and willing … and we did everything we could to encourage that frame of mind …

Constand Viljoen: … Savimbi vir ons gevra… help my om myself in suide te kan handhaaf, sodat as kom by die oplossing van ’n … regering van nasionale eenheid … ons in staat sal wees om deel te neem aan daardie. Holden Roberto het ons gevra … help ons asseblief in die noorde … en dit is op grond daarvan dat ons ’n plan saamgestel het en aan die regering voorgelê het en die regering het dit goedgekeur …

V/O: Daardie plan vir die ondersteuning van die FNLA en UNITA sou lei tot operasies in die noorde en suide van Angola. Dit kry ’n kodenaam: Operasie Savannah.

Die samewerking met Holden Roberto se FNLA teen die noordelike kus is ’n verhaal op sy eie.

In die suide word die eerste Suid-Afrikaanse wapens, ammunisie en ander voorrade reeds in September van Rundu af na Silva Porto gevlieg, meer as 600 kilometer noord van die grens.

Dit is die begin.

In Oktober steek Taakmag Zulu die grens by Cuangar oor. Dit bestaan uit twee veggroepe van onderskeidelik FNLA- en Boesmansoldate, onder Suid-Afrikaanse bevel. Hulle sou later onderskeidelik 32 en 31 Battaljon word. Nóú dra almal FNLA uniforms, almal praat Engels, en hulle beweeg in ’n versameling voertuie … waaronder groentelorries. Dit is die vreemdste groepering in die geskiedenis van die SAW.

Jan Breytenbach: … ons het te make met vreemdelinge wat niks te make het met Suid-Afrika nie … (onduidelik) … dit was eintlik meer soos ’n “Vreemde Legioen” situasie … hulle het geen heenkome gehad nie … die enigste heenkome was by my. Maar as jy hom heenkome gee, moet hy sy kant bring … ek het ook so vir hulle gesê toe hulle uitkom uit Angola uit … ek het vir hulle gesê ek weet julle kom van verskillende stamme af … ek sê maar hierso het ons net een stam, dis 32 Bataljon en ek is die chief van daai stam …

Delville Linford: … nou die flechas … hulle was … hulle was, aanvanklik het hulle by die Portugese inligtingsdiens aangesluit as spoorsnyers … die flechas moet ’n ou nou mooi verstaan, dit is die !Kung-boesmans uit Angola uit. Maar hulle het ’n tweede groep gehad en dit was die Barakwenas, nou Kwê genoem word, wat uit Caprivi uit kom. En daai twee groepe het saam Veggroep Alpha uitgemaak, wat later van tyd … maar baie later van tyd … 31 Bataljon geword het.

V/O: Die Suid-Afrikaanse publiek weet van niks, maar militêre geskiedenis word gemaak. Taakmag Zulu onder kolonel Koos van Heerden neem meer as 3000 kilometer grondgebied in besit in net 33 dae. Hulle is betrokke is 14 volskaalse gevegte en 21 skermutselings.

Intussen verdedig kommandant Eddie Webb en veggroep Foxbat, bestaande uit UNITA-soldate, die gebied rondom Nova Lisboa. Suid-Afrikaanse staande mag-lede lei die troepe op, maar in die grootste geheimhouding. Herman van Niekerk se tuisbasis was 14 Veldregiment in Potchefstroom.

Herman van Niekerk: … ons moes onsself daar voorhou as Amerikaanse huursoldate. Ons moes na ons huis verwys het as die States … synde dan nou die United States … omdat ons dan nou kwansuis Amerikaners sou wes. Ek dink nie enigiemand het dit geglo nie…

V/O: Ook hulle is in byna daaglikse gevegte betrokke om die MPLA-magte terug te dryf.

Vroeg November ontmoet die twee groepe mekaar in Lobito teen die kus. Oral langs die pad het hulle Kubane teengekom wat saam met die MPLA veg.

Joffel van der Westhuizen: … sigbaarste was die Kubaanse krygsgevangenes wat ons gekry het … ’n klomp van hulle gevang (onduidelik) … ’n ander ding was die Russiese wapentuig. Die taal … ons het baie van hul radio-gesprekke onderskep … ons kon hoor dat dit is Kubaans wat gepraat is … Russies selfs … daar was glo van die offisiere gewees wat die tale magtig was …

V/O: Tussen die Kubane het Ronald Herbolt se Kaapse agtergrond goed te pas gekom.

Ronald Herbolt: … I could intercept messages, I would translate messages … I was one of most important persons in that area because of the Afrikaans ability.

Chester Crocker: … the Cubans had been ferrying – ferrying themselves and bringing support to bear on behalf of their MPLA allies from early in 1975, from the fall of ’74 early ’75 …

V/O: In Havana het jong mans tougestaan om by die weermag aan te sluit.

Ronald Herbolt: … I went there to the recruiting office at 2 o clock in the morning. … the street, the whole block was full of kids … ranging from 15 16 17 years old … to be recruited … they wanted to go …

V/O: In sy verwoede dryf na die noorde het die Suid-Afrikaanse taakmag tot op ’n dorpie met die naam Cela gevorder. Vandaar was daar twee roetes verder noord: oor wat hulle genoem het Brug 14, of meer na die weste.

Brug 14 was deur die vyand vernietig.

’n Alternatiewe roete het deur die dorpie Ebo gelei.

’n Eerste verkenningstog het op ’n verwoede geveg uitgeloop waarvandaan hulle beswaarlik almal teruggekom het tot op Cela.

Net ’n paar dae later het die groepsbevelvoerder, kaptein Johan Holm, kom sê hulle gaan die roete nog ’n keer probeer.

Herman van Niekerk: … maar, Johan het op daai stadium met ’n Honda karretjie gery … so ’n voorwielaangedrewe 1200 Hondatjie … ’n oranje karretjie wat hulle groen kolle op geverf het … maar dit reën … en dis belangrik om te sê dat dit gereën het op daai stadium. En ons ry trompop in hierdie konvooi vas … ek is nie seker wie was die meeste verbaas, hulle of ons nie. Maar in hierdie reën en sulke goeters, vind daar toe ’n redelike vuurgeveg plaas en ons buit die voertuie … en ons skiet twee Kubane dood. Jong outjies … so oud soos ek. En dit is toe die eerste Kubane wat doodgeskiet is waarvan ons liggame het en paspoorte het …

V/O: Middel November 1975 neem George Kruys bevel van Foxbat oor.

’n Paar dae na Holm se verkenningspoging, probeer hy met ’n veggroep deur Ebo noord beweeg.

George Kruys: … en al wat ons in gehardloop het was modder, modder en nog modder … so die hele dag het ons in hierdie modder rondgeploeg. Dit was so erg dat toe ek sê OK, dit kan nie werk nie, ons moet maar draai, kom ons gaan huistoe en kry ’n beter roete as dit … dat ons trokke van die pad af moes stoot … jy weet, groentetrokke waarin die infanterie gery het … so, met ander woorde … die einde van daai dag, daar kom ons nou weer terug in Cela en ons het eintlik niks gevorder nie …

V/O: Die volgende dag, 18 November, probeer hulle weer.

George Kruys: … en nou staan ek op die pantserkar en ek kyk na die mooi terrein en ek kyk so deur my verkyker en ek sê toe vir myself “today is the day”. Ons gaan hierdie vyand opfrommel. Ek kan nog onthou dat ek in my gedagtes gedink het … het verwys na general George Patton … “Rommel, I’ve read your book”. En op daai stadium toe kom daar wolke oor … ’n groot wolk kom bo ons en hy gooi toe emmers water oor ons uit. Soveel so dat ek nie op daai pantserkar kon bly staan nie. Ek het toe uitgeklim, my radiostel gevat hatch toe gemaak. Tot Jeeps, wat ligte voertuie is, wat in die middel van hierdie grondpad gestaan het,. het op hulle eie, sonder om te ry, net so gegly in die dongas in. So, dit was ongelooflik … ek het nog nooit in my lewe sulke reën gesien nie …

V/O: Eers teen twee uur die volgende oggend is almal by die nuwe kamp en redelik beskut.

Die volgende dag is hulle besig om ’n brug oor ’n kleiner rivier te bou toe ’n vyandelike vliegtuig oor hulle vlieg.

George Kruys: … toe rapporteer ek aan Twee Militêre Gebied dat hierdie vyand het nou gesien … presies waar ons nou is op hierdie pad … hy weet waar ons voertuie is, hy weet in watter rigting ons gaan beweeg … so as hy nie vir ons wag nie, dan is hy … jy weet … hy ken nie oorlogvoering nie.

V/O: Ten spyte van die gevaar, besluit die bevelvoerende offisier hulle moet voortgaan.

George Kruys: … maar wat ons op hierdie stadium nie geweet het nie … dis nou die Kubane … hulle het ’n waardering gedoen na aanleiding van daai vliegtuig wat oor gekom het… van waar ons gaan ry, hulle het elke posisie bepaal. Ek meen, as jy nou na so iets kyk weet jy mos nou waar gaan jy moontlik jou stellings inneem en waar gaan jy jou ondersteuningswapens sit … en daai plekke het hulle geregistreer as teikens …

V/O: Vroeg die volgende oggend beweeg hulle deur Ebo, sonder enige teenstand.

Herman van Niekerk: … die euforie van hierdie maklike oorwinning was te groot gewees vir die mense wat die besluite geneem het daar … en hulle besluit toe ons moet verder gaan. En ek sê nee, ons kan nie verder nie, want ek het gesien hoe lyk daai pad … en ek weet hoe dit daar lyk, maar op daardie stadium wat die pantserkarre reeds af in die pad …

V/O: ’n Verkenningsvliegtuig laat hulle weet dat die vyand net anderkant die dorpie vir hulle wag. Holm en Kruys beraadslaag.

George Kruys: … die ding waarvoor ek my altyd nog skop … miskien moes ek vir hom gesê het … man, stop. Maar wat herwaardeer jy? Tot nou toe het dit altyd gewerk. Vir 2000 … vir ’n 1000 km in amper 3 maande. So, ek sê toe vir hom … ons moet seker maar voortgaan …

V/O: Kort daarna breek chaos uit.

George Kruys: … luitenant du Toit het deur lt Schoeman se groep beweeg … hulle skiet toe sy pantserkar raak by die brug en die ding gly toe so in die donga in … sover ek kan onthou is twee pantserkarre uitgeskiet … die volgende pantserkar … ’n korporaal wat hom beheer het … ook uitgeskiet … en toe, daarna sit almal in die modder vas. Ek het toe vorentoe beweeg om met kaptein Holm te praat … nou vir die eerste keer het ons BM21s op hierdie front gesien … dis nou die “rooi oog” …

Herman van Niekerk: … en toe het hulle begin om ons met BM21s te skiet … en hulle het twee banke … ’n bank is … wat … 40 vuurpyle … het hulle op ons stellings afgeskiet …nou in daai proses, toe skiet hulle omtrent my hele mortier peleton dood en hulle wis omtrent Stasie se mortier peleton uit. En … uhm … daar’s nog pantser ouens wat terug kom van die pantser karre wat vorentoe in die pad seer gekry het, wat raak geskiet is, wat ons moet terug neem. Maar ek het niks oorgekom nie en drie van my mortier peleton se troepe het niks oorgekom nie so ons gaan aan …

ADVERTENSIES

George Kruys: … so hier het ’n klomp wapens bygekom wat ook my ondergeskiktes nie voorheen vir my kon van vertel nie … en toe ek met hom praat … nou staan ons langs mekaar in twee pantserkarre … en die skrapnel gaan so wrr-wrr-wrr hier verby ons koppe … en toe sê hy vir my, OK, hy gaan nou verder probeer om hierdie mense uit te kry …

Herman van Niekerk: … en toe stop Johan Holm in sy pantserkar agter my … agter die Honda … en hy roep my. En ek draai om en ek stap na hom toe. En toe ek so gelyk met die agterwiel van die Honda kom, toe skiet hulle weer met die BM21s … en een van die vuurpyle val net so voor die Honda … en die vuurpyl se verskerwing het toe gemaak dat ek raak geskiet is, dat Johan Holm gedood is en dat Taljaardt … op daai stadium gewond … maar noodlottig gewond is.

V/O: Herman het terug gery in die geveg in om Taljaard te gaan haal … ’n aksie waarvoor hy ’n Honoris Crux gekry het … maar dit was te laat.

Uiteindelik terug op Cela doen George Kruys verslag oor alles wat gebeur het: nuwe wapens in die veld, ander taktiek van ’n baie meer georganiseerde vyand … maar hy en sy manne kry skaars kans om asem te skep.

George Kruys: … en die 24ste … die 25ste … toe sê hulle vir my … vandag … 13h00 … dan trek jy uit hierdie stelling uit en jy gaan weer Ebo toe. Nou, dit mag wees dat dit was gegaan oor beweeglikheid, dit mag wees dat hulle gedink het dat hierdie veggroep is soos ou wat van ’n perd afgeval het nou moet jy hom so gou as moontlik weer ingooi. Ek sê toe maar, jy weet, my pantserkarre is nie opgebom nie … uhm … die administrasie, die logistiek is nie gedoen nie … is julle ernstig? Nee, jy moet ry… 13h00 …toe ry ons …

V/O: Hulle vind ’n ander, kleiner pad, en ’n brug wat heel is, maar nie sterk genoeg om swaar voertuie te dra nie. Die gebied is ook gemyn.

(Beat)

Na nog ’n nag in die reën, en nog ’n paar opdragte en teenopdragte, is die roete oor Ebo eindelik laat vaar, en almal het teruggetrek in die rigting van Cela.

Dertig jaar later lyk die onttrekking by Ebo vir Herman van Niekerk na ’n deurslaggewende oomblik.

Herman van Niekerk: … as ons nie by Ebo onttrek het nie,as ons Ebo gehou het, ons het nie onttrek nie … sou dinge baie anders verloop het … heeltemal. Die feit dat ons uit Ebo onttrek het … ons kon nooit weer teruggaan nie … ons kon nooit weer daardie lyn bereik het nie … nooit ooit weer nie … ons het vir vyand als gegee om te konsolideer … dit het sy moraal ’n baie groot boost gegee …

V/O: In die hitte van die oomblik was Ebo net nog ’n struikelblok op die lang pad na die Noorde. Toe hulle nie daar kon deur nie, het almal teruggetrek tot by die vernietigde Brug 14, in die bek van ’n goed-ingegrawe vyand.

Op een of ander manier sou hulle die rivier moes oor.

Volgende week in Grensoorlog: ingenieurs bou ‘n brug onder verwoede vuur, en honderde soldate sneuwel in die Afrikabos.

PROMO

Hierdie week in Grensoorlog…

John Stockwell: We were lying to the world and congress about what we were doing in Angola..

Chester Crocker: … the South Africans were ready and willing … and we did everything we could to encourage that frame of mind …

George Kruys: nou staan ons langs mekaar in twee pantserkarre … en die skrapnel gaan so wrr-wrr-wrr hier verby ons koppe …

‘n Onskuldige term soos “skoonmaak” spook vandag nog by sekere soldate. In hierdie episode bou ingenieurs ‘n brug onder hewige vuur, en honderde sterf naby Ebo, Angola.

Vir ‘n Google Earth kaart van die Brug 14 slagveld sien hierdie keyhole download. Dankie aan die Google Earth Community webwerf.

Program teks:

Episode 6: BRUG 14
Voorheen in Grensoorlog:

Herman van Niekerk: … en toe het hulle begin om ons met BM21s te skiet … en hulle het twee banke … ’n bank is … wat … 40 vuurpyle … het hulle op ons stellings afgeskiet …nou in daai proses, toe skiet hulle omtrent my hele mortier peleton dood en hulle wis omtrent Stasie se mortier peleton uit.

George Kruys: …nou staan ons langs mekaar in twee pantserkarre … en die skrapnel gaan so wrr-wrr-wrr hier verby ons koppe …

Herman van Niekerk: …Maar ek het niks oorgekom nie en drie van my mortier peleton se troepe het niks oorgekom nie so ons gaan aan …

TITEL: BRUG 14

V/O: November 1975.

Na meer as 3000 km in skaars ’n maand, word die Suid-Afrikaans-geleide opmars na die noorde gestuit deur vol riviere in die Angolese reënseisoen.

Hulle probeer ’n paar keer om by die dorpie Ebo deur te kom, maar ’n onverwags sterk bewapende vyand met Kubaanse steun dryf hulle terug na Cela, waar die vernietigde Brug 14 hulle pad versper.

Versterkings word ingebring, onder andere ’n artilleriegroep vanuit die Caprivi onder luitenant Johan Potgieter.

Johan Potgieter: … ’n vreeslike snaakse teleks gekry, uiters-uiters geheim, wat sê ons moet … so vinnig as … ons moet binne 24-uur aanmeld by Grootfontein … ons gaan as artilleriste aangewend word in ’n baie geheime operasie …

Constand Viljoen: … logisties met Savannah het ons aanvanklik natuurlik ’n groot probleem gehad … as gevolg van geheimhouding was ons opdrag dat nie-gemerkte Suid-Afrikaanse uitrusting daar moet saam gaan nie … want as die goed daar sou opgetel word, of sou gesien word, dan sou dit natuurlik die poging om UNITA te ondersteun … of FNLA te ondersteun, negeer…

Johan Potgieter: …ons is toe in ’n groot hanger bymekaar gebring … van die teen-intelligensie mense het ons soos vlieë beplak … ons moes ’n snaakse kontrak teken … ons het net geweet hier is ’n groot avontuur wat voorlê. Ons het die kontrak geteken, ons dogtags en Afrikaanse Bybels ingedien, die Nugget van ons … die Macleans van ons toiletware afgekrap, want ons was nie veronderstel om Suid-Afrikaners te wees nie. Ons het die snaakste groen uniforms gehad met … uhh … snaakse tekkies wat nie vir almal gepas het nie. Kommandant Joffel van der Westhuizen was in bevel van die kollonne …ons is vroeg November is ons in die nag skelm uit Suidwes-Afrika uit en ons het die grens oorgesteek sonder dat die pers dit opgetel het.

V/O: Die politici probeer nog steeds geheimhouding handhaaf.

Terwyl Suid-Afrikaners net gerugte van oorlog hoor, lóóp die storie in die res van die wêreld.

Pik Botha: … ek was in 1975 ambassadeur by die VVO en in Amerika … ek het die twee poste … ek het twee ambassadeursposte terselfdertyd beklee. En dit was vir my van daardie kant amper ongelooflik … toe, toe … ek by geleentheid op Amerikaanse televisie ons troepe sien baklei in Angola … en, en … toe ek die departement hier nader … my departement … toe sê die departement, nee daar is ’n media … daar’s ’n media-deksel … dit is belet … die media mag nie rapporteer oor ons troepebewegings in 1975 in Angola nie. ……maar ek sien intussen, en die Amerikaners sien, presies wat gebeur … en hoe ons troepe een dorp na die ander eenvoudig inneem tot hulle amper op die drumpel van Luanda kom.

Joffel van der Westhuizen: … ons is wel in met van ons voertuie, maar die R-nommers is afgehaal. Ons moes als wat ’n beduidenis kon hê op RSA-vervaardiging … RSA … selfs op ’n tandepastabuisie afhaal …en soortvan in cognito ingaan in die oorlog ……Ons het gereeld ingeluister op buitelandse radios … en daar het ons gehoor ja, maar ons is nie daar nie … nie amptelik nie, maar de facto, is ons.

V/O: Hulle is inderdaad meer as 700 kilometer noord van die grens, en al hoe meer troepe en toerusting is aan die invloei.

Johan Potgieter en sy manne sluit onder bevel van kommandant Van der Westhuizen by die res van die taakmag aan by Cela.

Dit maak ’n groot verskil aan die vuisvoos veterane van Ebo.

George Kruys: … kommandant Joffel van der Westhuizen het aangekom … ’n baie vaardige artilleris … tegnies ontsettend vaardig … ek dink hy’t op daai stadium aangekom met twee 55we, die eerste twee 140mm kanonne wat opgedaag het …

Herman van Niekerk: … en daar het nuwe mense by ons aangesluit. Nog Suid-Afrikaanse soldate … en met uniforms. Ons het nie uniforms gehad op daai stadium nie, ons het sulke groen goed gedra, wanneer jy het. Ander kere het jy sommer net gedra wat jy het … jy weet, net iets. En … maar hier kom Suid-Afrikaners toe aan en hulle het in der waarheid bruin uniforms aan … so dit lyk my op daai stadium is die koeël toe deur die kerk, half-en-half, wat geheimhouding aanbetref en daar mag openlik nou bruin uniforms gedra word en kanonne en sulke tipe van wapens … beter wapentuig as wat ons gehad het.

V/O: Almal besef dat intense gevegte voorlê.

Johan Potgieter: … van Cela af is daar so ’n 10 kilometer vlakte na die bergreeks en jy kon … in die bergreeks en agter … kon jy die ontploffings hoor van mortiere en kanonne wat skiet en masjiengewere. Toe weet ons, daar is ’n geveg, en ons moet daar in en ons moet ’n verskil gaan maak met ons kanonne. Dis nie’n vrees nie, want ons het … ons was gewoond aan oorlog

Joffel van der Westhuizen: … ek was 33 jaar oud gewees op daardie stadium en was bevelvoerder 14 Veldregiment, ’n artillerie-eenheid op Potchefstroom … ja, jy moet verstaan, ons was jonk gewees … ons was in daai stadium amper oor-opgelei vir oorlog en alle fasette van oorlog … ek het jare se kursusse agter die blad gehad toe ek 33 jaar oud was … en vir my … dit klink miskien vandag nie baie polities korrek nie, maar dit was ’n groot avontuur vir ons gewees. Ons kon nie wag om daar te kom nie … ons kon nie … ons wou nie terug kom nie …

V/O: Maar onder sy bevel is bloedjong dienspligtiges.

Joffel van der Westhuizen: … agtien of negentien jaar … net na matriek … ek dink ’n 20-jarige ouman was al harde-baard gewees in daardie stadium onder die nasionale dienspligtiges. Want jy sal onthou dit was twee innames per jaar in Desember of in Januarie en Julie, met twee jaar diensplig. 14 Veldregiment het in daardie stadium ’n Julie-inname gehad, so daardie nasionale dienspligtiges het van Julie, tot kom ons sê einde Oktober opleiding gehad. Hulle het basies net basiese opleiding gedoen. Hulle het van kanonskiet en loopgrawe en oorlog nog nie ’n benul gehad nie …

V/O: Hy het net respek vir die manier waarop die dienspligtiges hul rol as soldate vervul het.

Joffel van der Westhuizen: … jy moet besef dat ons was in vreemde uniforms gewees, vreemde wapens, lang baarde, min kos … ons het baie van die land af geleef. En in sulke omstandighede kan jy maklik dissipline kry wat… wat … vinnig en ernstig verswak … en ’n mens … ek het nooit so ’n probleem gehad nie … nooit ooit met die nasionale dienspligtiges nie.

ADVERTENSIES

V/O: Die infanterie, bestaande uit UNITA-soldate, se benadering was dikwels anders as dié van die Suid-Afrikaners.

Herman van Niekerk: … die UNITA troepe wat ons daai tyd moes oplei was maar skrikkerig gewees en wanneer daar groot ontploffings en sulke goed kry is dan het ons van tyd tot tyd gesukkel om hulle weer bymekaar te kry om aan te kon gaan met die opleiding.

Johan Potgieter: … die infanterie battaljon plus wat ons moes gehad het, was in die vorm van 2000 UNITA-soldate wat vryheidsvegters was, wat nie gewoond was aan konvensionele oorlog nie … hulle is guerillavegters, jy weet … guerillas … en hulle is bosvegters. En hulle was baie skrikkerig vir die kanonne … hulle het altyd agter die kanonne gestaan en hande klap as die kanonne skiet … en hulle het regtig nie vorentoe gegaan nie … so ons kon nie op hulle staatmaak om die konvensionele infanterie rol te doen om die doelwitte op te ruim nie …

V/O: Maar nou moet hulle eenvoudig almal gebruik wat hulle het.

Aan die oorkant van die rivier lê die vyand. Elke verkeerde beweging lei tot ’n vuurgeveg, soos toe twee pantserkarre verkeerd afdraai en deur ’n nek ry wat hulle in die oopte laat beland.

George Kruys: … dit was ’n sneller vir ’n groot artillerie geveg. En toe het ons nou geskiet en hulle het geskiet, maar die voordeel hiervan is dat ons het nou vir eerste keer gesien waar is hulle wapens. Ek onthou dit goed, want dit was ’n groot geveg … ons het mekaar … ’n groot artillerie geveg met alles wat ons gehad het … en natuurlik hierdie kommandant wat tegnies baie vermoë gehad het … en … een van dinge wat hy ook gedoen het, hy het artillerie baie ver voorentoe gestoot.

Joffel van der Westhuizen: … ons het in daai stadium redelike kanonne ontplooi gehad oor ’n breë front … en ek het toe ’n regimentshoofkwartier gevorm … ’n klein, mobiele regimentshoofkwartier…basies uit ’n Landrover uit bestaan … en bevel gevoer oor al die artillerie wat daar ontplooi was … ons het probeer deurkom noord van ’n plek met die naam van “Die Nek” … dis waar die teerpad so tussen twee koppies oor ’n bultjie gaan … dit is omtrent seker ’n agt, nege kilometer van Brug 14 … suid van Brug 14 … en ons het heelwat probeer om verby Die Nek te gaan …om om Die Nek se koppe te gaan, links en regs om … sulke steekproewe gemaak amper om te kyk of … maar elke keer is ons … is daar op ons gevuur … ek sal nie se ons is vasgepen nie, maar daar is redelike swaar vuur getrek … todat brigadier Swart besluit het ons sal ’n frontale aanval loods…om deur te gaan …die rivier se naam was die Nia rivier…dis waar Brug 14 is …

V/O: Johan Potgieter se groep kry opdrag om vorentoe te infiltreer sodat die Suid-Afrikaanse kanonne, met ’n korter reikafstand as die teenstanders s’n, die teiken kan bereik.

Joffel van der Westhuizen: … Brug 14 is voorafgegaan deur ’n hewige bombardement … ons artillerie meestal op hulle artillerie … hulle artillerie of langafstandgeskut … wat ons vanweë die gebrek aan afstand van ons kanonne…ons geskut ver voor moes ontplooi…so ons het artillerie ontplooi net duskant Die Nek … net om oor daai kruin te kon skiet. Sodat ons heelwat noord van Brug 14 kon bykom … 15 km noord van Die Nek … dis omtrent die afstand wat ons kon bykom…en ons het hulle artillerie, al daai geskut wat ek nou genoem het, gebombardeer …

Johan Potgieter: … ons kry toe ’n paar valskermtroepe, en deel ’n koffie met die troepe … wuif … daar stap ons. Voertuie kon nie inry nie, want daar’s teveel myne in die omgewing en ons moes instap en ons moes infiltreer rondom hierdie kop. Heelnag het dit gereën … op ’n stadium het ons amper gedink ons is verdwaal, maar ek kon nie my kaarte in nag oopmaak nie, dan’s dit papnat, so ons het die navigasieplan gevolg wat ons in die basis uitgestip het … en teen hierdie berg op van die noorde-kant af … twee tree op en dan gly jy vyf tree terug … ons hoor ook … ons het op ’n stadium die Faplas gehoor, die “squelch” van die radio en blikke en so-aan en toe het ons afgesak en verder noord opgegaan en van reg noord af, ons stelling beset. Met eerste lig was dit mistig, ons kon niks sien nie … nie eers vyftig meter voor ons nie. Dit het ons kans gegee om bietjie droog te word en die kaart te bestudeer. En by tien-uur, toe die mis trek … mis lig … toe sit ons so 500m bokant hierdie Brug 14 … en net aan die ander kant van hom, is daar ’n eerste verdedigingstelling, gebaseer op die brug … so ’n tradisionele ontplooiing van ’n kompanie, drie pelotons … en hier’s die eerste teiken vir ons op ’n skinkbord. Dit is wat ons wou gesien het. Die troepe in die verdedigingstelling was besig … sonder hemde rondgeloop … troepe is troepe is troepe, maak nie saak aan watter kant jy is nie … en op daai stadium was ons gereed met die kanonne … vyf skote doelvuur, op my bevel … en toe ek nou voel die tyd is nou reg, al troepe is nou ontbloot, gefokus op hierdie goed, hulle is uit loopgrawe uit, doen ons ons eerste … wel die kraaltjie en ander plek wat bestook het was nie so dramaties nie … maar hierdie was ’n baie goeie bestoking … en … uhh … al daai Caprivi-roes is af en die ouens was op teiken … en ons kon daai hele kompaniestelling en Lada kon ons vernietig. Daar was baie verliese.

V/O:By die brug aangekom, is daar onverwagte goeie nuus.

George Kruys: … ons beweeg nou af na rivier toe … en interessant genoeg daar kom toe ’n pelotonbevelvoerder van die Vrye Portugese … en die pelotonbevelvoerder rapporteer aan my “…ek het die brug gevat” … toe sê ek vir hom “bly daar” … toe ons nou so afbeweeg toe het hulle gesien maar daar’s niemand op brug nie en toe beweeg hulle af op die brug en toe sien hulle, maar hulle het hom eintlik …

V/O: Oor die volgende aantal dae moet die artillerie vir die geniekorps tyd maak om die allerbelangrike brug oor die rivier te bou, sodat die taakmag kan beweeg … noord, altyd noord.

Joffel van der Westhuizen: … die brug was redelik verniel gewees … en daar was twee brugbou-pogings gewees … of die brug is in twee fases gebou, dat ek dit so skets. Eers ’n tydelike brug, sodat ons kon oorkom en noord van die rivier … die Nia rivier … kon ontplooi. As ek reg onthou was dit net boomstompe gewees wat gelê is … sodat ons kon oorkom … die Nia rivier het taamlik sterk geloop, jy weet, dit het baie gereën, so jy kon nie net deur met ’n voertuig of met ’n kanon nie … jy het ’n brug nodig gehad.

ADVERTENSIES

Johan Potgieter: … nadat ons die mortiere stilgemaak het in hierdie hoofverdedigingstellings noord van die Brug 14 … kon die ingeneurs … die genie … onder leiding van Douw Steyn, kon toe nader kom en hulle kon toe met hulle trekkers die oewers voorberei, en hulle het bloekompale oor die brug gelê en brug gebou. Dis nie ’n konvensionele militêre brug nie … hulle het die goed en materiaal in die omgewing gekry. En hulle het dag en nag gewerk.

V/O: En die geveg woed voort van dag tot dag.

George Kruys: … kommandant Joffel van der Westhuizen en sy artillerie het toe uitgewerk dat … jy weet … sit twee kanonne hier op en een kanon daar op en inplaas van vuurtempo’s van ses per minuut of twee per minuut kon jy die mense vra om baie hoër vuurtempo’s te handhaaf …vir ’n kort tydperk. Nou … ek het toe die waardering gedoen en tot die gevolgtrekking gekom … ek gaan vinnig oor daai brug probeer kom en hewige ondersteuningsvuur gee.

Johan Potgieter: … kanonne het in daai stadium ’n gemiddeld van 500 skote per kanon per dag geskiet … die verf het van die lope afgesmelt.

V/O: Tussendeur word daar koorsagtig aan die brug gebou.

George Kruys: … die hele dag van die 9de het hulle gebou, en die 10de het hulle die oggend weer aangegaan en hier teen die middag … ek dink dit was omtrent 13h00 … toe het die vyand hewig op ons begin vuur en ook op daai stelling … op die brugbouery … ons het twee geniesoldate verloor wat doodgeskiet is. So, nou moes hulle eintlik terugstaan, jy kan nie bou terwyl hulle hierdie brug onder vuur neem nie. Op die 11de, toe begin die geveg vroeg. Ek dink die vyand het ons begin skiet so omtrent nege-uur. Omdat ons brug wou bou, het ons nie hierdie gevegte geïnisieer nie, ons wou eintlik stilte hê, sodat ons die brug kon bou. En dié geveg het aangehou van omtrent nege-uur tot 13h00 weer. En ná 13hoo het die brugbouery weer begin.

Johan Potgieter: … en dit het die reaksie uitgelok van die BM21s. Jy kan 40 vuurpyle in 21 … 23 sekondes kan jy hulle afvuur. Die aktiewe gedeelte, wanneer die vuurpyl brand, maak hy ’n rooi streep … jy sien dit kilometers ver. Daar vandaaraf, die term “Rooi Oog” … en, ag anders … hy’s ook verwys as die Stalin-orrel, omdat hy hierdie baie pype het. En ons kon weldrae met uitvaartshoek en die rigting wat hierdie Rooi Oë getrek het … kon ons vinnig bepaal het, so tot in ’n kilometer omgewing, waar gaan daardie vuurpyle val. En het ons dan hierdie BM21s geneutraliseer, net vir (onduidelik) sê of vir die HK of vir die eschelon … ons wa-lyne … of vir die kanonne, wat-ook-al … het ons gesê: “Gate toe!”. Dan weet hulle, hulle het so twintif, vyf-en-twintig sekondes vir die vlugtyd van die vuurpyle. Dan klim die ouens in die gate, sit, wag tot hierdie bombardement verby is … klim hulle uit en dan gaan aan. So, dit het ons nie werklik beïnvloed nie …

George Kruys: … en daar was ’n luitenant Fountain, wat ’n jong, jong luitenant was, wat die bevelvoerder was van hierdie troepe wat die brug gebou het. En ek sê toe vir hom “Luitenant, more-oggend moet ek oor hierdie brug kan ry. Jy moet hom vandag klaarmaak, al werk jy deur die nag.”

V/O: Die volgende oggend was die brug klaar.

George Kruys: … op my bevel, sou die pantser oor brug beweeg …die brug was onder vuur gebou, so al wat jy kon oorkry was, jy weet, klein voertuigies … die pan … die Elande kon oor, maar jy kon nie artillerie oorkry nie. Maar die pantser is toe deur, en wat toe gebeur het, toe die pantser oorgaan, toe … en jy weet, hulle ammunisie voetuie het opgeblaas en so-aan, jy kan jou indink wat dit aan hulle moreel gedoen het … toe begin hierdie FAPLA-infanterie, wat nou net soos ons infanterie opgelei is, begin toe hardloop. En ek het geweet dat die vyand het ’n missiel wat gelei is … ’n draad-geleide missiel … bekend as ’n “Sagger” … en, so, die man wat dit skiet, trek die sneller en dan moet hy hierdie ding nou beheer met ’n draad, tot op die teiken … dit vat nog ’n bietjie moed, want jy kan nou nie … it is not … dis nie skiet en los nie. Hulle het probeer om met die Saggers ons pantserkarre uit te skiet, maar die pantserkarre was ’n baie klein teiken, wat baie vinnig beweeg het op die teerpad en die draad het in die bosse vasgehaak. Toe het hierdie missiele so oor die bosse … en geval. En toe ons nou die stellings deurgaan na die tyd, toe kry ons al die drade vas in die bosse. So, hulle het hierdie skote geskiet en toe het hulle gehardloop. En toe het ons masjiengewere, jy weet, gemaai onder hulle … dis was eintlik tragies. En toe is dit … weg gehardloop en ek dink, ag teen 12-uur was hierdie geveg eintlik al klaar, ons het skoongemaak tot in diepte en ons het uitgebuit en alles gedoen wat jou boek vir jou sê.

V/O: Skoonmaak.

’n Skynbaar onskuldige term wat in hierdie verband iets heel anders beteken het.

Johan Potgieter: … die UNITAS wat daar was, het net belang gestel in die horlosies en die stewels en die uniforms en die lyke en dit gelos. En die bevelvoerder het besluit ons moet die doelwit opruim … ons moet die uitrusting bymekaar maak, die gewondes moet versien word en die wat dood is moet begrawe word. Die ingenieurs … die genie, het met ’n trekker het ’n sloot gemaak en ons het 360 lyke bymekaar gemaak op die doelwitte wat nie ’n aangename oefening was nie. Artillerie, anders as patrone … uhm … die projektiele kanonne, verskeur vleis en dit was brutaal. En, ek kry die troepe tot vandag toe jammer wat dit moes gedoen het. Want, na daardie geveg het ons vorentoe beweeg en ontplooi in die doelwit, waar die dood vir week al hang, en dis onmenslik, ondraaglik en dit het die troepe regtig laat swaarkry en laat knak. En, ek kon hulle nie help nie, ek het nie geweet wat om te doen nie … al wat ek net geweet het, ons moet daar uit en by ’n ander plek ontplooi en ons het dit weldrae gedoen en in ’n skoon gebied gaan ontplooi, maar die skade is gedoen …

OC Joffel van der Westhuyizen: … daar was mense wat baie moeilik met die terugkom aangepas het…en nou moet ek sê, omdat ons nie daai tyd bewus was dat dit ’n probleem kon wees nie, het ons nooit sielkundige hulp gekry vir die mense nie. Agterna dink jy aan goed wat jy gesien het … wat gebeur het … en dit ontstig jou …ek dink dit ontstig ook die mense naby aan jou…

Johan Potgieter: … ek sou nie sê hoe dit vandag realiseer nie … die … praat met die vrouens wat slaap saam met hierdie kanonniere … die pyn is daar, hulle steek dit weg, maar dit is die brutaalste vorm van oorlog …is om die wat die skade aangerig het … om dit te gaan opruim …

[gaping]

Joffel van der Westhuizen: … vir ons was Brug 14 net nog ’n dag. Ek het eers na die tyd, na … ag … miskien maande nadat ons terug was uit Angola uit, begin besef dat Brug 14 was iets gewees wat merkwaardig was.

Joffel van der Westhuizen: … ek dink my … die observasiepos, luitenante, diensplig luitenante, die troep bevelvoerders, die battery bevelvoerders, dis mense wat voor die infanterie ontplooi en beweeg het, in die nag beweeg het, vroeg oggend … sonder beskerming verkenning gaan doen het … vir my is hulle almal helde …

V/O: Omtrent 6 km anderkant die brug het die taakmag hul weer in ‘n mynveld vasgeloop. Die aanmars is weer eens gestuit. George Kruys is dae later afgelos en het teruggekom Suid-Afrika toe. Min het die troepe in die veld geweet dat die politici reeds besig was om te praat oor onttrekking.

Joffel van der Westhuizen: Hoofdoel was om aanmars voort te sit. In daai stadium geen inklinasie om terug te trek nie – sterk op pad vorentoe. Nie vaagste benul dat terugtrekorder gaan kom, ons hoef maar net hierso te halt en te begin regmaak om terug te trek nie.

Die guerillabeweging FNLA kry bloedneus, en 26 Suid-Afrikaanse soldate raak gestrand by Ambrizete, baie ver van Namibië se grens en veiligheid. Die vloot tree toe tot die bosoorlog en gaan pik hulle op duisende kilometer noord van Kaapstad.

Program teks:

Episode 7: ‘N GEWAAGDE REDDINGSPOGING

Voorheen in Grensoorlog:

Constand Viljoen: … Savimbi vir ons gevra… help my om myself in suide te kan handhaaf, sodat as kom by die oplossing van ’n … regering van nasionale eenheid … ons in staat sal wees om deel te neem aan daardie. Holden Roberto het ons gevra … help ons asseblief in die noorde … en dit is op grond daarvan dat ons ’n plan saamgestel het en aan die regering voorgelê het en die regering het dit goedgekeur …

TITEL: ‘N GEWAAGDE REDDINGSPOGING

V/O: November 1975.

Drie faksies veg om beheer van die nuut-onafhanklike Angola: die FNLA in die noorde, die MPLA in die sentrale deel rondom Luanda, en UNITA in die suide en ooste.

Die MPLA word ondersteun deur die Sowjet-Unie en Kuba.

Suid-Afrika, met medewerking van die CIA, ondersteun die FNLA en UNITA.

In die suide van die land is ’n opmars onder Suid-Afrikaanse aanvoerders besig om die gebied vir UNITA te herower.

In die noorde vra Holden Roberto van die FNLA spesifieke hulp.

Hy het een groot ideaal: hy wil die hoofstad Luanda verower voor onafhanklikheidsdag, die 11de November 1975.

Constand Viljoen: … ok, toe sê hulle vir ons hulle wil kanonne by ons hê … toe meet ek die afstand … en die pad wat van Ambriz af gaan, loop … aan die regter kant is daar ’n see-vlakte en aan die linkerkant is daar ’n moeras-vlakte wat deur ’n rivier veroorsaak word en dié ding is 10 km breed … en as hulle van Ambriz af Angola wou aangeval het … uh … Luanda wou aangeval het, dan moes hulle 10 km deurgegaan het met Luanda wat op hoëgrond aan die ander kant sit … hulle sou hulle vlinters geskiet het … en … uhh … ek het toe vir mnr PW Botha gesê ek dink nie ons moet dit doen nie, want die aanval wat hy wil doen kan nie werk nie, dit sal nie ’n sukses wees nie en dis ’n probleem. En mnr Botha het my toe uitgevra en gesê, maar hoekom? Toe sê ek vir hom maar kyk, ons 25 ponders skiet maar net omtrent 10 km ver … en … m.a.w. jy sal omtrent in die moeras moet ontplooi om te kan jou bomme gooi op … op Luanda. … en so het ek aangegaan en toe sê mnr Botha vir my, maar generaal, het julle dan nie ’n beter kanon wat verder kan skiet nie? Toe sê ek, ja mnr Botha, ons het 5.5 duim kanonne, die 140mm … hy kan verder skiet, maar die kanon is swaar en om hom hiervandaan af te vervoer na Ambriz toe is moeilik, maar hy sal … hy sal die teiken kan bykom. En toe sê mnr Botha, maar hoekom kan jy hom nie vervoer nie? Toe sê ek, maar mnr Botha, hy’s te swaar vir ons C130’s. Toe sê hy, generaal … en dis belangrik … hy sê as Afrika ons vra vir hulp, dan moet ons hulle probeer help. Hy sê en as … gaan nou … en as jy die 140mm, die 5.5 kanonne nie daar kan kry geheel nie, dan haal jy hulle uitmekaar uit en jy laai hulle in die vliegtuie en jy vat hulle soontoe en jy sit hulle weer daar aanmekaar, maar ons kan nie vir Afrika teleur stel as hulle vra vir hulp nie. Dit was ’n Vrydagmiddag … jy sal my nie glo nie … Saterdagmore tienuur is twee C130’s weg met twee 140mm kanonne en ammunisie oppad Ambriz toe …

V/O: Brigadier Ben de Wet Roos was die hoof van die span wat die SAW gestuur het. Hy was van meet af bekommerd oor die vermoë van die FNLA om die aanval suksesvol uit te voer. Maar Holden Roberto wou nie van sy plan afsien nie. Dit was nie in sy aard nie, soos wat brigadier Roos geweet het.

Jannie Geldenhuys: … hy’t gesê dat ’n mens kan nie eers ’n Land Rover daar vat om êrens heen te gaan, voor jy nie eers Holden Roberto se toestemming kry nie. En hy sê hy’t toe ’n gesprek gehad met Holden en vir hom gesê … luister … kyk … in oorlog werk dit min-of-meer so … dit werk in ander besighede ook so … jy moet darem jou … soort van … jou operasionele doelwitte identifiseer en dan soort van ’n besluit kan maak oor hoe daai doelwitte nou bereik kan word en dan moet jy nou maar opersionele orders gee om dit nou te bereik … en jy moet ook dan nou delegeer in hierdie proses … toe sê hy toe hy nou klaar is, toe sê Holden vir hom … dis waar wat jy sê maar jy weet, oorlog is so belangrike ding, jy kan dit nie vir die generaals los nie!

V/O: Teen Roos en Viljoen se advies in, word die aanval oor die oop vlakte beplan.

Teen dagbreek op die oggend van die negende November begin Suid-Afrikaanse kanonne vir die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog weer in alle erns vuur. Hulle moet dekking gee vir die FNLA-troepe.

Constand Viljoen: … ses-uur die oggend was die kanon reg … en dit is nou vier kanonne … … hulle skiet omtrent so … hon … so, amper 30km ver … so …toe begin die kanonne skiet …

Constand Viljoen: … die idee is om die aanval in te voer so vinning as moontlik, sodat … as die bomme nog ontplof en mense ander kant koes en bang wees … dan moet die mense deur beweeg … ander woorde, ons gee dekking. Ons verseker ’n veilige oorgang oor hierdie vlakte van 10km vir Holden Roberto se aanvallende magte. Die kanonne het geskiet en geskiet en geskiet … en die magte kom nie uit van Holden Roberto nie. En toe hulle uiteindelik uitvind wat … Ben Roos-hulle uitvind wat aangaan, toe sê hulle nee, maar hulle eet nog ontbyt. Toe is die kanonne se ammunisie opgeskiet … maar hulle is toe inderhaas … probeer die vlakte oorsteek en hulle het uitstekend gevorder … tot hulle baie naby was aan die ander kant … … hulle feitlik deur gewees … toe die kanonne nie meer kon skiet nie, toe het die vuurpylrigters aan die ander kant met hulle Rooi Oë beginne skiet en hulle het daai klomp aanvallende troepe uitmekaar geskiet …

V/O: Van die FNLA bly niks oor nie.

Die agt-kilometer opgeboude pad deur die moeras na Luanda raak bekend as “die pad van die dood”, met dosyne gesneuwelde en gewonde soldate verstrooi oor die verrinneweerde oppervlakte en die slote aan weerskante.

Jannie Geldenhuys: … hy’t toe hardkoppig uitgegaan, hy’t toe op sy … het ’n bloedneus gekry … en dit was omtrent die einde gewees van die FNLA … daarna het jy eintlik nooit weer van hulle gehoor nie, hulle het net van die toneel verdwyn.

V/O: Na die rampspoedige aanval van die oggend van 9 November, beveel Ben Roos die Suid-Afrikaanse soldate om terug te val.

Vir Constand Viljoen, wat in Pretoria gespanne luister na elke radioberig, is dit ’n senutergende paar uur.

Constand Viljoen: … en ons was natuurlik baie senuwee-agtig op daai stadium, dat die MPLA ’n teenaanval sou loods en dat hulle dan hierdie verwarde, uitmekaar-geskiete klomp FNLA troepe sou kon verower het met ons twee kanonne saam en met Ben Roos en sy mense saam met hom … … nou ek is ’n artilleris … en my kanonne is vir my kosbaar, ek gee nie kanonne af as dit nie absoluut kan nie. En ons het ’n reëling gehad met daardie kanonnne … dat ná die aanval sou hulle na die hawe Zaïre toe geneem word … dis noord van Ambriz, ag seker so … miskien ’n honderd kilometer noord van Ambriz …

V/O: Dit is gedoen. Die SAS Tafelberg het later die kanonne daar afgehaal en in Walvisbaai aan wal gesit.

Ben Roos en sy 26 man is nou ’n groter probleem.

Hulle vind hul pad te midde van honderde vlugtelinge terug na Ambriz, en daar sit hulle gestrand.

Lugontrekking is buite die kwessie – die aanloopbaan op Ambriz is verwoes.

Plan B was dat die CIA hulp sou verleen, maar die Amerikaners verdwyn tussen 24 en 26 November, sonder om te groet.

Dit is onmoontlik om oorland by die SAW-magte in die suide aan te sluit.

Die Suid-Afrikaners staan meteens net so oorgelewer aan die noodlot as die Portugese vlugtelinge wat skarrel om pad te gee uit ’n brandende Angola.

Daar is geen twyfel dat Roos en sy makkers spoedig onder geweldige druk sou wees nie.

’n Gewaagde plan word beraam om die vloot te stuur om die manne te gaan haal, duisende kilometers ver van die basis by Simonstad.

In Suid-Afrika is die publiek salig onbewus van die drama wat hier in die vreemde afspeel.

Nuusberigte van dié tyd word gedomineer deur die val van Saigon en die Amerikaanse onttrekking uit Vietnam. Angola sou baie maklik as Suid-Afrika se Vietnam gesien kon word … iets wat die owerhede ten alle koste wou vermy.

Daarom hang ’n gordyn van geheimhouding oor Suid-Afrikaanse betrokkenheid.

Selfs binne die weermag weet baie min mense dat van hul kollegas twee duisend kilometer noord van Kaapstad bedrywig is.

Op 3 November ontvang Admiraal Chris Bennett in Simonstad ’n hoogs-geheime seinberig.

Chris Bennett: … I had gone home after the working day and it must have been at about six o’clock that evening when the cripto office at Silvermine phoned me to say they had a top secret operation’s immediate signal … exclusive for my boss, who was commodore Gert Brits at the time …

V/O: Silwermyn was die operasionele hoofkwartier van die vloot.

Dit was lank voor selfone en Gert Brits was in die fliek. Die bestuurder van die inry het ’n boodskap op die skerm geflits om hom te vra om sy kantoor te bel.

Intussen het Chris Bennet die geheime sein gelees.

Dit het baie min besonderhede verskaf:

“SA Army personnel involved in ops in Angola.

Might be necessary to evacuate them by sea.

Fire support from sea probably needed.”

En dan die tweede paragraaf:

“One frigate to come to 12 hours notice for sea from 04 1800 Bravo Nov75 until further notice.”

Chris Bennett: … uhh … was a bit vague, it basically said that there was a thing … such a thing as Ops Savanna happening and that we were to have a ship brought 12 hours notice to participate in this operation.

V/O: Chris Bennet neem die inisiatief en waarsku die kaptein van die President Kruger om gereed te maak om te vertrek.

Intussen word die geheime sein ook aan die hoofde van die vloot en die lugmag en ander senior offisiere oorgedra waar hulle ’n funksie op Ysterplaat bywoon.

Chris Bennett: … so admiral Johnston said he had no idea what Ops Savannah was, so they went and found general Bob Rogers, who was the chief of the Air Force, and said … and Flam Johnston said to Bob Rogers … what is Operation Savannah? And apparantly Bob Rogers then said … if you don’t know what Ops Savannah is, I can’t tell you what Ops Savannah is, I’m not authorised. So Flam Johnson flew a bit of a wobbler and decided that if no one was prepared to tell him what the operation was, he was not prepared to let the ships go and participate in the operation.

V/O: Maar ’n bevel is ’n bevel.

Flam Johnson moes maar net weer afkoel, terwyl die President Kruger se stoomketels vinnig moes warm word – makliker gesê as gedaan.

Chris Bennett: … President Kruger was lying in Simonstown but both her boilers were open for what we call an external boiler clean.

V/O: Die bemanning word opgekommandeer. 36 uur later, op 5 November, seil die President Kruger langs die kus op vir die eerste vlootpatrollie van die oorlog.

Die SAS Tafelberg word voorberei as aanvullingskip en volg vyf dae later.

Die President Kruger se susterskip, die SAS President Steyn, was intussen besig met voorbereiding vir ’n beplande diplomatieke besoek aan Reunion.

Met hulle vertrek ontvang die skip ’n vreemde opdrag.

André Rudman: … kort nadat ons uit Simonstad vertrek het, het ons ’n seinberig ontvang wat sê moenie verder gaan as Kaap Agulhas nie … en wag vir verdere bevele. En ons het toe gaan anker in Gansbaai … en die kaptein het toe vir my gesê wat … wat gaan ons nou doen? Toe sê ek Kaptein, ek dink ons moet ons bote … bootwerk oefen …

Rowan Erleigh: … once we realized that we were no longer going on a diplomatic mission … that our purpose for going to sea was a lot more important … then things became quite serious in terms of … did we have the right equipment … were we trained for what it was we were going to be doing.

V/O: Wat hulle veronderstel sou wees om te doen, het niemand geweet nie, maar André Rudman het tog sekere vermoedens gehad. ’n Vriend van hom het by die lugmag in Pretoria gewerk.

André Rudman: … en hy het vir my vertel dat daar militêre operasies aan die gang was, hy sê hy weet nie presies wat aan die gang is nie, maar die vliegtuie vlieg knaend na die grens toe en hy dink daar is iets groots aan die gang.

V/O: Hy was reg.

Operasie Savannah in suid- en sentraal-Angola het berus op ’n lugbrug wat oor ’n tydperk van ongeveer ses maande minstens 6 500 ton vrag en sowat 5 300 passasiers na en van die operasionele gebied vervoer het.

Meer as 4 000 vlugtelinge is deur die lugmag na Suid-Afrika gebring.

André Rudman: … selfs die hoof van die vloot het nie geweet nie, dit was so hoogs geheim geklassifiseer dat selfs die hoof van die vloot nie geweet het ons is in ’n oorlog betrokke nie …

V/O: Op dié stadium is die FNLA se aanslag op Luanda lank reeds verby, en sit Ben Roos en sy span gestrand by Ambriz, baie ver van Namibië se grens en veiligheid.

Die vyand beweeg meedoënloos nader.

Die tyd om die operasie uit te voer, tik verby.

Die president Kruger het sy patrollie voltooi en teruggekeer na Simonstad.

Die president Steyn lê voor anker in Gansbaai.

André Rudman: … en toe ontvang ons die seinberig om te sê ons moet Kaapstad toe gaan … en toe besef ek … hier is nou iets aan die gang.

V/O: Chris Bennett gaan in Kaapstad aan boord.

André Rudman: … en hy het operasie orders saamgebring wat hy … hulle vir die kaptein gegee het om eers oop te maak nadat hy weer gevaar het …

Rowan Erleigh: … and that was for us the most difficult part because nobody knew …

V/O: Maar toe die kaptein die orders oopmaak, is dit baie duidelik.

Voer ’n klandestiene patrollie langs die Angolese kus uit.

Staan gereed om SAW-lede op te pik indien nodig.

Indien benodig, verskaf vloot-ondersteuningsvuur aan SAW-magte aan wal.

V/O: Die klem op geheimhouding laat ’n vloottradisie sneuwel.

Alle herkenbare tekens moet verwyder word.

Dit beteken die groot wimpelnommer aan die sy van die skip, die springbok op die skoorsteenpyp en die geelkoper letters op die naamplaat.

Slegs ’n klein, verweerde storm-vaandel mag gehys word.

Dit sou geen skeepskenner flous nie. Al die presidentklas-vaartuie van die vloot was aangepas om die klein Westland Wasp helikopter te dra, wat hulle ’n unieke vorm gegee het.

Nogtans word alle kentekens verwyder, insluitend die springbok op die skoorsteen – ’n tradisie uit die Tweede Wêreldoorlog.

Suid-Afrikaners wat saam met die geallieerdes geveg het, was bekend as ‘Springbokke’, waarskynlik omdat ons sportmanne destyds almal so genoem is.

Teen die einde van die oorlog het die Suid-Afrikaanse vloot begin om die springbok-embleem op skoorsteenpype te plaas om hulle te onderskei van al die ander vaartuie wat die Britse Koninklike vaandel gedra het.

Terwyl die skoorsteen-springbokkie letterlik uitgesterf het, vorm ’n ander vloottradisie ’n integrale deel van die reddingspoging: die jaarlikse roeiregatta. Die wenspan se boot se naam was “Superduck”. Dit word die naam van die operasie.

Die President Steyn ontmoet die SAS Tafelberg noord van Walvisbaai om voorrade en brandstof aan te vul. Te midde van streng radiostilte mis hulle mekaar amper, maar dan gaan die operasie voort.

Chris Bennet: … that night of the 27 … 28 of November 1975, was probably a night few of us will forget … of those of us who were involved … it was a very small team who were involved , who were in the know … at maritime headquarters … we knew the President Steyn was going in, knew it was extremely difficult, we knew the President Steyn would not contact us except in an emergency … we were then … or on completion of the operation … we were therefore very concerned about the whole thing …

V/O: ’n Plek moet gekies word vir die oppik-operasie.

Ambriz is te gevaarlik, want dit sal die skip binne bereik van vliegtuie uit Luanda bring.

Roos en sy manne moet verder noord na Ambrizete, ’n vissersdorpie sowat 70 kilometer van Ambriz af.

André Rudman: … die oggend moes ons hulle oppik want hulle het gesukkel om by die plek uit te kom … die pad was baie swak gewees en op die ou end het ons uiteindelik die bote kon lanseer maar om die plek te vind was reeds ’n probleem … die vuurtorings was verdoof, daar was geen ligte aan wal wat ons kon help met navigasie nie … toe het ons ook gesien die voertuig-ligte wat hulle … die leërmanne vir ons aangeskakel het om te wys waar hulle is … toe kon ons die bote instuur …

Rowan Erleigh: … the questions that went through our mind … is who were we going to meet? Were we going to meet with opposition? They were unknowns and they remained unknown until we eventually got to the beach … and as we got closer we could pick out quite clearly that there were several people on the beach … we anticipated that … we could pick up the outline of trucks in the the lights that were switched on, and eventually we made it ashore. Now imagine this … three navy DSB’s arriving ashore not knowing who to expect, and we ourselves were dressed in our diving suits, we’d blackened our faces, we weren’t sure whether we’d be speaking to our own people, somebody else, maybe speak a foreign language … and you arrive, and you meet people you have known, and all you want to do is have a beer …

V/O: Maar daar’s nie tyd vir lag en kuier nie.

Die dagbreek kom nader, en die kanonniers het ’n vrag toerusting wat ook moet huistoe.

Die matrose radio die skip om die motorboot en die helikopter te stuur.

Ure en ure se oefening lewer nou ’n dividend.

Bote en helikopter beweeg gedissiplineerd heen en weer.

Die helikopter word gehelp om in die donker op onbekende terrein te land.

Mense en toerusting word veilig aan boord die President Steyn gebring.

Rowan Erleigh: … by the time we were ready with our last lot it was already getting light and there was concern because we didn’t want to hang around too long … not knowing who might be waiting over the horizon …

Chris Bennett: … the instruction to the President Steyn has been that they had to go at best speed, directly away from the coast and were not recommence signalling until they were 100 nautical miles off the coast. So, that would have taken four hours … five 5 hours …

André Rudman: … en daar vandaan af het ons volspoed gestoom weg van die kus af en toe het ons die leërmense … die span … in Walvisbaai afgelaai …

Chris Bennett: … there was to be one … to be a short signal … the intention was that if it was a succesfull operation, they would send one word: SUPER. If the operation was unsuccesfull, they would send one word: DUCK.

V/O: Die sein het só gelees: Order to proceed with OPPIK will be initiated by unclassified signal including the word SUPERDUCK, followed by a classified signal, using the format laid down for OPPIK signals in SATAC 881.

André Rudman: … ons moes toe ’n seinberig maak om te sê dat ons die mense opgepik het … en die seinberig was: SUPER-SUCCESFULL-DUCK …

Chris Bennett: … SUPER-SUCCESFULL-DUCK … we went into panic stations cause now we did’nt know what the hell they were trying to tell us … we assumed they meant it had been a partially succesfull operation … we informed Defence Headquarters that this was our impression … Defence Headquarters said that this was not good enough, we want to know NOW exactly what has happened … the army can never wait …

André Rudman: … maar die hele operasie was toe ’n groot sukses gewees en soos brigadier Roos gesê het, met baie boeregeluk, het ons dit reggekry …

Chris Bennet: … at last, the night is over and we’ve … we’ve … you know … there’s been no … we haven’t left one of our ships as a permanent navigation marker off the Angolan coast …

V/O: Die Suid-Afrikaanse Vloot sou deur die loop van die oorlog weer aangewend word. Duikbote het by talle geleenthede operateurs van die Spesiale Magte langs die Oos- en Weskus van Suider-Afrika na hul teikengebied vervoer en onttrek. Net soos by Ambrizette sou al hierdie operasies onder die dekmantel van geheimhouding uit die publieke oog gehou word. Baie min mense het geweet van die vloot se bydrae gedurende die oorlog.

‘n Onverwagte onttrekking uit Angola, en die begin van weerstand aan die tuisfront. Die CIA verloor die stryd in die Amerikaanse Kongres en die geldkrane word toegedraai.

In Suid-Afrika weier iemand vir die eerste keer om diensplig te doen, na die land in 1976 binnelands ontplof.

Program teks:

Episode 8: ’76: DIE EINDE VAN DIE BEGIN

V/O: Voorheen in Grensoorlog:

Taakmag Zulu vat Brug 14, suid van Luanda, na ‘n opmars oor 3000 kilometer en weke van bloedige gevegte.

Joffel van der Westhuizen: Hoofdoel was om aanmars voort te sit. .………Nie vaagste benul dat terugtrekorder gaan kom……

V/O: Maar die soldate opereer in ‘n skemer wêreld van propaganda en geheimhouding:

OC John Stockwell: We were lying to the world and Congress.

V/O: En Swapo word deel van die prentjie.

Charles Namoloh: Angola now was an open terrain for all of us…gone to Angola… – to join Swapo and be trained.

TITEL: 1976: EINDE VAN DIE BEGIN

V/O: Taakmag Zulu is nie al Suid-Afrikaanse soldate in Angola aan die einde van 1975 nie. In die ooste van die land word veggroep X-Ray ingevlieg na Silva Porto, op pad na Luso. Veggroep Orange mars aan na Malanje om Luanda uit die ooste te bedreig.

Maar in die vergadersale van die wêreld woed ‘n ander stryd. Die reeds verslete gordyn van geheimhouding skeur finaal met ‘n aankondiging van die SAW op 17 Desember dat vier Suid-Afrikaners “in die operasionele gebied” gevange geneem is. Johan Potgieter het presies geweet waar dit was: Brug 14, 700 kilometer noord van die grens. Hy het gesien hoe die groepie rigting verloor en reg in die vyand se hande inry.

Johan Potgieter: … skaars week tevore groep tiffies selfde gedoen, in kubaanse stellings ingery, gevang. Ek het gesien deurteleskoop toe op berg – was snaaks – gelukkig hulle weer uitgelewer vir Kubane wat ons gevang het. Kon deur verkyker sien hoe ouens verby pantserkarre ry, vir ouens waai – tiffies het nie kaart/radio – kom net om te herwin. Toe stop hulle in vyandelike linie – vriendelik versoek om uit te klim … snaaks. Oorlog is snaaks.

V/O: Vir die Suid-Afrikaanse regering is dit alles behalwe snaaks. Op 18 Desember word 2 van die gevangenes in Lagos aan die pers gewys. Op 29 Desember hoor Suid-Afrika dat nog 3 soldate “in die operasionele gebied” dood is.

In Amerika veg die CIA om steun vir die anti-MPLA-poging te behou. Die Kongres en die Senaat neig al hoe meer in die teenoorgestelde rigting. Middel Desember stel Senator Dick Clark en twee kollegas ‘n amendement tot ‘n bestaande wet voor, wat alle verdere befondsing sal afsny. Pik Botha se vraagtekens oor Amerikaanse steun vir die oorlog word bevestig in gesprekke op Capitol Hill.

Pik Botha: Op hierdie manier het ek uitgekom by Harry Goldwater wat op stadium konseratiewe RP pres kandidaat was; Jesse Helms – daardie soort mense, wat konserwatiewe vriende van SA was. Goldwater reguit aangekyk en gese this Goddamned Kissinger declares wars all over the world our sons are sent there, they die, we never win a war. We are not going to support you.

V/O: John Stockwell was die hoof van die CIA se taakmag vir Angola.

John Stockwell: SA’s interest in Angola was their own interest to stop MPLA from gaining power, but at different level they were delighted to become involved with US, to seduce us to military involvement which they hoped would eventually trap us into situation where we would have to publicly support them militarily and their policies. US finessed this point, drew back. Gave up, accepted defeat rather than do that.

Chester Crocker: There was a change of policy in Washington,… congress was not interested in supporting, what you might call long-distance engagement in a subtle kind of proxy balancing warfare that Kissinger and Ford had launched.

V/O: Op 19 Desember 1975 aanvaar die Senaat die mosie wat die geldkraan toedraai. Drie weke later bevestig die Kongres dit. Vorster laat kom vir Pik Botha na sy vakansiehuis by Oubos vir ‘n noodvergadering.

Pik Botha: Die hele nag op die êrouplein het ek nou sit en argumente uitwerk, as’t ware teen MM en teen PW Botha oor waarom ons troepe onmiddlk moet terugtrek. …//…. daar het ons in sy sitkamer wat so op die see uitkyk, gesit, en hy het eerste aan woord gestel PW B. Ek was na alles maar ‘n ambassadeurtjie.

42:38 Tot my verbasing het PW toe gese, hy stel aan woord MM. Die het dadelik gese hulle reken troepe moet onttrek.

V/O: Die troepe in die veld aanvaar die nuwe opdrag met ‘n mate van sinisme.

Johan Potgieter: Skielike opdrag van onttrekking … het verwag so ‘n opdrag gaan kom. Radio’s: Voice of America op hoogte – SA politici terstond se daar is geen SA troepe in angola nie, sit ons in sentraal Angola, sien amper liggies van Luanda, weet het baklei dat die biesies bewe, en dan ontken hulle dit.

V/O: Die kabinet besluit om te wag vir die uitslag van ‘n vergadering van die Organisasie vir Afrika-Eenheid in middel Januarie in Addis Ababa, Ethiopië. Gaan hulle die MPLA erken as regering van Angola, of gaan hulle aandring op ‘n regering van nasionale eenheid met deelname van al drie partye, dus ook Unita en die FNLA? Die onttrekking uit Angola word tot stilstand gebring.

Johan Potgieter: …nadat ons onttrek het, nuwe opdragte nee nee nee nee, moenie onttrek nie… Dit was fout, gaan beset weer stellings, Nie moontlik nie – strome vlugtelinge, vyand het agtergekom onttrek! Goed, gaan dan net halfpad terug.

Joffel van der Westhuizen: My ergste getref: vlugtelinge, vroue met kinders. Mens raak gekondisioneerd, tot mate gehard. Kon nooit gehard raak teen lyding van burgerlikes nie. …. Die beeld wat nooit sal vergeet: ou vrou op haar kop kosbaarste besittings. Al wat sy gehad het.

V/O: Die OAE-bespreking loop uit op ‘n staking van stemme: 22 vir erkenning van die MPLA as regering, 22 vir ‘n regering van nasionale eenheid. Die vergadering gaan onbeslis uiteen.

Constand Viljoen: verleenth vir ons, … …. Hoe langer ons gewag het, hoe minder was kanse dat ons ons teenwoordigheid daar kon geheim hou.

V/O: Die kat is eintlik lankal uit die sak. Drie Suid-Afrikaners wat tydens Savannah gevang is, word by die OAE-vergadering geparadeer. Die res van die wêreld weet Suid-Afrika is betrokke. Op 14 Januarie besluit die kabinet die troepe moet onttrek.

Constand Viljoen: Was my onaangename taak om na Savimbi te vlieg en te vertel SA regering besluit ons moet onttrek. Vir hulle groot teleurstelling, want ons het formidabele vennootskap opgebou, kameraadskap, wou nie mekaar graag in steek laat nie, maar nou ja, as regering so besluit, is anders.

V/O: Die Suid-Afrikaners begin op 23 Januarie onttrek. Dit is vir baie soldate ‘n laagtepunt.

Johan Potgieter: Radioberigte onderskep dat Fapla/kubane 30km noord van Quibala gehalt in holderstebolder weghardloop. As mag sou gehad, kon Quibala beset, luanda bedreig het. Ek was luitenant. My werk om kanonne te skiet, nie my oordeel, maar was teleurgesteld – kon sien hoe jaag ouens weg, geen weerstand. Teleurgesteld dat nie opgevolg en finaal bloedneus gegee nie……. Troepe negatief – nas dienspligtiges wat Des moes uitklaar. Hd opdragte lank na Kersfees – hulle moes al by huis gewees het. … toe eindelik demob, moes vir 2 dae wag op SWA grens om magtiging te kry vir hd troepe om terug te kom SA toe. Kos opgeraak, troepe moes uitklaar – nou al einde Jan. Gestop duskant Gtfntn, moes wag tot donker sodat media nie skermunkels sien wat uit bos kom met Russiese lorries, groentelorries, dit lyk nie naasteby soos SA kolon nie, eerder soos invalsmag van OAE. ….

Eindelik 21 Feb Potch, amper 2 maande na moes uitklaar. Vir eerste keer as helde ontvang, nie as kriminele. ….Was toe alreeds nuwe jan inname by 4 veldregiment, en hierdie ou manne met skurwe baarde en fris bolywe, wat 15 jaar ouer lyk as jong rekrute … ontvang. Rekrute salueer, ou manne loop verby … tot laat middag brokkies ou manne en rowers gesit, groot oe, ou manne oorlogstories vertel, memento’s gewys … mooi gebaar.

ADVERTENSIES

V/O: In die loop van Februarie 1976, soos wat die Suid-Afrikaners onttrek, neem die MPLA weer beheer oor Lobita, Benguela, en Sa da Bandeira. Onder hulle vlerk, kry Swapo ‘n vastrapplek direk noord van die grens. Sommige kommentators sien Maart ‘76 as die werklike begin van die oorlog wat eers met Namibië se onafhanklikheid tot ‘n einde sou kom. Swapo-insurgensie oor die kaplyn begin nou in alle erns, wat beteken Suid-Afrika raak al hoe meer betrokke.

Unitaleier Jonas Savimbi het dit voorsien toe Constand Viljoen die nuus van die onttrekking aan hom oorgedra het.

Constand Viljoen: Natuurlik uiters teleurgesteld, maar gese ons sal mekaar ontmoet, en ons het. Nie lank daarna nie duidelik dat aanvanklike twyfel oor USSR, Kuba-geinspireerde oorname in Angola besig was om plaas te vind. SA regering toe besluit weer beperkte steun aan Unita te gee. ….

V/O: Terwyl internasionale politiek gebeure in Namibië en Angola bepaal, neem skoolkinders in Suid-Afrika sake in eie hande. Op ‘n koue winters- môre in Junie ‘76 bars opstand los in Soweto. Gou versprei dit landwyd. Die felheid van die protes en die heftige polisie reaksie skok die hele land. Binne die kerke ontstaan ‘n intense debat.

Sound up Alan Boesak….

VO: Anton van Niekerk was ‘n kapelaan in die weermag:

Anton van Niekerk: Was enkele figure in kerk wat ‘n belangrike rol speel – Tutu, Boesak, kardinaal, Frank Chikane, ens. Kerke self baie huiwerig om amptelik sterk standpte in te neem.

VO: Daar was ook vanuit christengeledere skerp reaksie téén gewetensbeswaardes.

Anton van Niekerk: SARK baie meer radikaal olv Beyers Naude, Tutu – dikwels standpunte wat heelwat verder gegaan het as wat deelnemende kerke bereid was om in te neem.

VO: Maar die golf van verset wat uit Soweto oor die hele land gespoel het, het wel hier en daar twyfel laat posvat.

Brett Myrdal: I was basically in Std. 9 then, at the time of 1976… …it was the first year of TV, and they made the mistake of broadcasting what the police were doing in the country at the time. And for the year that the country burned, those that wanted to, could see what was happening. And I saw what was happening, and I realised then that I wouldn’t be going into the SADF. And I would need to make some plans. What they were going to be, I’d no idea.

Peter Hathorn: ……it was just a couple of years after the 1976 uprising. And when I left school I’d already taken the decision that …… I wasn’t going to go into the army. …… And so I did a business degree because I felt that would give me a greater opportunities if I left the country, which I thought I probably would do.

VO: Onder Afrikaners was daar steeds min verset:

Anton van Niekerk: Afrikaanse kerke was volledig teen dienspligweiering. So sterk moontlik ontmoedig. Baie min Afr wat geweier het. Bly vir my geslag vraagteken oor ons. … … Sou ongelooflike omwenteling in lewe wees: of land moes verlaat, of 6 jaar tronk. Vir iemand aan begin van lewe geweldige ding.

Deon Opperman: In Std 9 kom die oproep papiere en jy moet onthou ek is grootgemaak soos meeste Afrikaners. Die Nasionale Party is die een waarvoor jy stem. Daar was moeilike engelse wat probeer kak veroorsaak in die land van hulle is kommuniste en van hulle wil alles weg vat wat ons het. So daar was nooit in my huis kwessies of was dit reg of verkeerd om army toe te gaan nie, dit was die natuurlike progressie.

VO: ‘n Besluit om die sisteem teen te staan, het dikwels uit ‘n persoonlike verhouding met swart landgenote gespruit. Anton Eberhart het reeds in 1970, onmiddellik na skool, 9 maande diensplig gedoen.

Anton Eberhard: It was in the Engineer’s Corps, based in Kroonstad, and then Bethlehem. We hardly ever left camp so it – we did things like learn to build Baley bridges, and fairly innocuous things like that.

VO: As student aan die Universiteit van Kaapstad het hy swart vriende gemaak, en dit het sy uitkyk ingrypend verander.

I remember one weekend, long weekend, I wanted to visit Vusi, my friend’s family, and they were in a black township in Mooi River, and so we wanted to take a train together. Of course first and second class were for whites. Blacks could only travel third class, so in order to travel together I travelled third class. But I had to be hidden, wrapped in a blanket on the top bunk to be prevented by being thrown off the train by the ticket conductor

VO: Na hulle studiejare het Anton en Vusi ‘n huis in Johannesburg gedeel. Die Soweto opstande het ook vir Anton sake op die spits gedryf.

Anton Eberhard: I remember the Rand Daily Mail newspaper headlines “Soweto burns”. And within a very short time the police had killed more than 200 school kids. And we were directly affected. We got involved – I think we would attend literacy classes at the time. ……because, obviously the whole schooling system collapsed that year. And then also helping some of the kids get out of the country. So a number then deciding to join the ANC, to join MK, and providing safe houses and transit routes for them.

Anton Eberhard: … in ’77 we had the banning of all the black consciousness movements. My friend was Vusi was then also detained at that time. And that’s when I got my first call-up for an army camp. It was early ’77. And in that context then, it seemed impossible that I could then face my friends in uniform…… So it seemed an obvious choice not to go. The question then was to evade, which I didn’t want to do, to be in that kind of twilight life, so you would always be having to change addresses. I didn’t want to go into exile. And so the only other option seemed to be refuse. So I wrote a letter to my commanding officer telling him that I wasn’t going to come. I said “I acknowledge receipt of your call-up papers, but for reasons of conscience I am unable to attend. I have given the matter much thought and am fully aware of the consequences of refusing. …… It is my belief that the present government has no right to remain in power, and any organisation which enables it to do so cannot be supported”.

Then nothing happened for quite some months. I thought, luckily I had got away with it, but then the military police did arrive on my doorstep about six months later…

ADVERTENSIES

VO: Die enigste mense wat destyds diensplig geweier het, was Jehova-getuies, en almal het geweet wat die gevolge was.

Tienie du Plessis: Baie outjies was baie bang om diensplig te weier, hoor, want daar het van daai ouens in die tronk gesit – in die D.B. gesit…… om vir twee jaar in die tronk te sit, selfs al is dit net D.B., en selfs al kan hulle jou nie dwing om die vloer te vee of om die perskebome te gaan water lei nie, jy weet jy moet tog oortuig wees, dat jy gaan twee jaar daar sit, hoor.

VO: Anton Eberhard was die eerste gewetensbeswaarde wie se dryfveer polities van aard was. Met sy verhoor het hy geen georganiseerde ondersteuning gehad nie.

Anton Eberhard: It was in a magistrate’s court. Certainly my family was there. My parents, my sister, accompanied me. ……it was pretty much a clear case in law…I wasn’t going to go and I think the magistrate had to give a particular sentence. I guess the only unusual thing was that 10 months of that sentence was suspended…. …I was then taken by military police, by train, from Port Elizabeth up to Voortrekkerhoogte in Pretoria, which – I was chained. I was handcuffed to the bunk that whole journey, which, for the first time I realised I was now incarcerated in some way.

VO: By militêre basisse is mense aangehou in detensiebarakke, algemeen bekend as die DB.

Tienie du Plessis: … en dis ‘n plek wat geblink het, jy weet. Die ouens daar, kyk as jy in daai D.B. is, dan het jy gebars! Maar daar was baie outjies, Jehova Getuies, wat by die hek gesit het, en ons het met die Bedford gestop en hulle gevra om die hek oop te maak, en die een outjie het vir ons gese: “Ek maak nie ‘n hek voor ‘n militere voertuig oop nie”… Ek het baie respek vir daai ouens, want hulle het swaar gekry, dink ek.

Anton Eberhard: It wasn’t a pleasant place to be because the whole – I think the whole philosophy of detention barracks is to impose verbal and physical abuse. So it’s there for people who have either been on AWOL or have committed some other crime or disobeyed orders in some way. So the military system hasn’t been able to deal with them, so they end up in detention barracks. So the whole philosophy is verbal abuse, shouting. Physical abuse, getting people to do punishment drills with heavy packs, etc.
… …It was also vice versa, so there were two break outs. Very violent break outs when I was there, of pick handles being smuggled into the cells and when being opened up in the morning, military police being beaten unconscious.

VO: Anton Eberhard voel nie dat hy besonder swaar gekry het in vergelyking met van sy tydgenote nie.

Anton Eberhard: There was a period when the military intelligence and the security branch came to see me a number of times because, as I say, my friend Vusi was detained at the equivalent period, for other reasons, was in the Johannesburg fort, and immediately after those interviews I was again in solitary for short periods. But never did they take my books away. So, I must say it was also a relatively short period. So I think I got off quite lightly. Certainly compared to the people who then came after me. So, Peter Mole, Richard Steel had much longer periods – Billy Paddock, Charles Yates

VO: Anton was die eerste politieke weieraar. Mettertyd het hulle meer geword en ‘n ondersteuningsgroep het ontstaan.

Anton Eberhard: I was ’77, Peter was ’79, I think Richard Steel 1980. And then you started seeing something of the movement growing around this conscientious objector’s support group was formally constituted. …… We ran a counselling service for conscripts who were faced with call-ups and advised them on their various options from refusing, what were the consequences of jail.

VO: Die vriendskap tussen twee jong mans, een wit en een swart, was dus die saad waaruit ‘n hele veldtog sou groei – een wat ‘n doring in die vlees van die owerhede sou word.

Brett Myrdal: At one stage Magnus Malan said that the South African apartheid government faced four threats. First, the South Africa Communist Party; second, Umkhonto weSizwe; third, the ANC; then fourth the End Conscription Campaign. And when he said that we knew we were doing something right.

FADE TO BLACK IN BETWEEN…

Volgende week in Grensoorlog:

Gennady Dunaev: It is not military … it is something else … it is medieval …

Charles Namoloh: Its not professional. A professional soldier, you fight … if someone is killed you honour even if they are dead.

Jan Breytenbach: Ek is ’n professionele soldaat – ek het nie geveg vir volk en vaderland nie – laat ek nou maar ’n bekentenis maak, want ek het nie nie altyd met volk en vaderland saamgestem nie … ek wou die beste eenheid hê, nie in die land nie, maar in die wêreld …

Kontroversieel, gerespekteer, bewonder, gehaat … onder ‘n dekmantel van geheimhouding bly die verhaal van Jan Breytenbach se 32 Bataljon met sy buffelteken een van die uniekste in die geskiedenis van die oorlog.

‘n Lewendige bom word uit ‘n man se borskas gesny … die dokter vertel. In ‘n oorlog is kontak met die vyand onafwendbaar. Dit beteken gewondes. In 1979 word die SA Geneeskundige Dienste die vierde been van die weermag.

Program teks:

Episode 10: DIE GOUE UUR

Voorheen in Grensoorlog:

Gennady Dunaev: Angolan troups weer greatly afraid of South Africans first – and of Buffalo’s also..If they heard about Buffalo attacking them, that was the end of the war…dropping everything and running away.

William Mutlow: Voor jy gaan, jy weet, jy weet nie eintlik waarvoor jy jou inlaat nie…jy hoor ma wat di eouens sê en dis hierdie avontuur ding in jou kop – en dan …fokkit….

TITEL: DIE GOUE UUR

V/O: In ‘n oorlog is kontak met die vyand onafwendbaar. Dit beteken gewondes. Goeie mediese dienste was onontbeerlik – en vir die soldaat in die spervuur ‘n riem onder die hart.

Jannie Geldenhuys: A, die soldaat wil weet – voor hy in ‘n operasie ingaan dat – as hy gewond word of beseer word…dan gaan hy die beste moontlike mediese sorg kry.

‘n Soldaat wil weet wil weet, dat as hy gedood word – gaan sy ligggaam nie daar gelos word nie….

V/O: Reeds in 1975 moes die rol van die SAMD, die Suid-Afrikaanse Mediese Diens Korps, uitgebrei word. Casevacs is feitlik altyd deur Puma helikopters gedoen, en op elke Chopper was ‘n Ops Medic.

In ’79 word die SAMD die vierde been van die weermag (saam met die Leër, Vloot en Lugmag) en die naam verander na die SA Geneeskundige Dienste, of SAGD. Om Mediese Dienste so ‘n prominente deel van ‘n weermagmasjien te maak, was uniek in die wêreld.

Neels de Villiers: Dit was kritiek in die sin dat ons het die diensplig dokters 6 maande opgelei in algemene krygskuns en wapen skietkuns maar die hoofrol wat hulle geleer is, intensief in die 3maande daarna was hoe om afvoere te doen,wat die beginsels van af voere was en ek dink, ek verstout my om te se dat ons het die hoogste vehouding gehad van dokters tot geveg troepe in die veld.

V/O: Mettertyd het elke peleton, elke troep kanonne of pantserkarre – elke groep soldate in die veld – ‘n “Ops Medic” by hulle gehad.

Maar soos wat die mediese hulp meer gesofistikeerd geraak het, het die uitdagings ook meer geword.

In 1975 het sersant-majoor Rowley Medlin ’n spesialiskursus begin om dienspligtiges op te lei as ops medics – want soldate sou al hoe meer tyd in die operasionele gebied deurbring.

Dr. Neels die Villiers is Israel toe gestuur om te gaan leer hoe om afvoer van verliese vinniger en effektiewer te doen. Die konsep van die Goue Uur het vir die mediese manne ‘n obsessie geword…

Neels de Villiers: Die goue uur konsep kom laat van dat jy gestabiliseer is, dit is in die eerste tien minute,moet jy binne ‘n uur in ‘n voorste gevegshospitaal beland en dan moet jy ‘n chirurgiese span he wat jou onmiddelik toe tree, die bloeding stop, en die pasient na gelang van die organe wat die mees kritiesste is, stabiliseer en dan opereer en dit is dan ook wat die Israelies vir ons gewys het, ons probleem was net baie groter.

V/O: Israel is die grootte van die Kruger Wildtuin. Die SAW moes pasiënte afvoer van sover as 1000 km binne Angola af.

Ondangwa lugmagbasis was die tuiste van talle vrywillige chirugiese spanne. Neels was een van hulle.

Neels de Villiers: Ons het hulle gestabalieseer vir ‘n dag of twee en dan per Hercules af gevoer na 2 Militere Hospitaal toe. Ja dit was ‘n Goue Uur tot hopenlik tot op Ondangwa en dan was dit een of twee dae op Ondangwa totdat die pasient gestabaliseer is en sy longe goed genoeg was om hom in ‘n vlie ertjies te laai om hom af te vlieg na 2 Militere Hospitaal waar verder chirurgie toe gepas is en veral die rehabilitasie gedoen is.

V/O: By die Mediese sentrum in Oshakati is hoë eise aan Mediese Personeel gestel.

Neels de Villiers: ‘n Triage area is ‘n baie groot, wye area waar mens gelyktydig 60 gewondes kan uitle op trollies, en waar mens dan op hakke al jou bloed en al jou vloeistowwe kan hang en bloed kan toedien en dan sny ons almal se klere af en ons gaan dan en ons kyk na die verskillende wonde en ons gradeer dan die pasient as ‘n ernstige gewonde, prioriteit 2, ‘n minder ernstige gewonde prioriteit 3, en dan wat ons gese het ‘n band-aid or a walking wounded ‘n prioriteit 4. Prioriteit 1 was die ernstigste gewondes, tragies was dit die ou wat ons nie tyd op kon spandeer nie omdat hy so ernstig gewond was dat hy sou heel waarskynlik doodgaan binne die volgende 10 minute.

V/O: Wanneer die oorlog opgevlam het, moes mediese personeel op Ondangwa dikwels deurnag om die stroom ongevalle te hanteer.

Dis hier in die operasiesaal waar die geharde 32 soldaat Manuel Oliveira en Neels de Villiers se paaie kruis.

Oliveira het op daardie stadium reeds dekorasies vir dapperheid ontvang. Dr. de Villiers sou binnekort vereer word vir ‘n ander stryd – een wat hy in die operasiesaal gevoer het.

Mario is gewond in die laaste stuiptrekkings van weke van kwaai kontak met Swapo. Die jaar was 1983.

Neels de Villiers: Ek het die HOnoris Crux ontvang…dit was ten tye van ‘n groot militere aanslag deur SWAPO met hulle sogenaamde spesiale magte, dis die Typhoon-battaljon in Maart ’83 om en by 200 lede oor ‘n wye area 400 km van baken 4 tot baken 28 gelyktydig ons bassisse aangeval het. Baie aggresief, baie goed opgeleide soldate, goed toegeruste soldate.

ADVERTENSIES

Manuel (Mario) Oliveira: Ons het op daai een dag, die 3e Maart as ek reg is, het ons 3 kontakte gehad voor 10 uur die oggend in 3 verskillende areas… Dit was die oggend van die 4de Februarie het ek en my peleton vir die helikopter gewag wat ons kos sou bring. Ons was in die bos gewees vir ses weke…

Neels de Villiers: En hulle het ontplooi ses weke in die bos, ses weke by die huis, ses weke in die bos, ses weke in die huis terwyl meeste van ons dienspligtiges met alle respek maar 3 maande grens gedoen het in ‘n 2-jaar siklus so daar le die verskil…

V/O: Omdat 32 soldate agressief kontak gesoek het, was die kans dat hulle die dood in die gesig sou staar, eenvoudig groter. Buffalo Base was ‘n tweede huis vir die soldate van die eenheid, maar in dié fase was hulle in ‘n tydelike basis ontplooi.

Manuel (Mario) Oliveira: Ons basis was in die area van Mupa gewees. Op daardie stadium was ek peletonsersant.

V/O: Agressiwiteit was ‘n voorvereiste vir die rol van peletonsersant. Tog beskryf mense wat vir Manuel ken, hom anders…

Neels de Villiers: Hy’s ‘n baie teruggetrokke, beskeie mens en hy is baie hoog aangeskryf tussen sy makkers as ‘n baie dapper soldaat…

V/O: Volgens Piet Nortje se boek 32 Battalion, is daar tydens hierdie skermutelings ‘n helikopter ingeroep om die liggame van 2 gesneuwelde soldate te kom haal, en kosvoorraad af te laai.

Mario was een van die eerstes om in die rigting van die helikopter te beweeg.

Manuel (Mario) Oliveira: ‘n Pelotonseksie was besig om ‘n landingsarea vir die helikopter te maak. Ons het pas daar aangekom toe ons die geweervuur vanaf ons tydelike basis hoor. Daar was drie peletonseksies in die tydelike basis. Ons het besluit om terug te gaan om die ander te help. Met ons aankoms is daar op ons gevuur en ons het die vuur beantwoord. Ons het een ongeval opgedoen.

V/O: Na die aanval het Mario en sy peleton vir Swapo agtervolg.

Manuel (Mario) Oliveira: Tydens die opvolgaksie het koropraal Daniel aan my gese: “Sersant, hulle is baie meer as ons, miskien oor een honderd man. Dus het ons besluit om terug te draai. Ek het dinge met die peletonluitenant wat by die drie seksies in die TB was bespreek en hy het gemeen dat daar nie probleme sou wees nie, omdat hy met Hoofkantoor in verbinding was. Gevegshelikopters was reeds op pad om te help…

V/O: Op versoek van die gevegshelikopters gee Mario opdrag dat rookgranate gegooi word om sy peleton se posisie aan te dui.

Manuel (Mario) Oliveira: Ek het aan korporaal Daniël wat heel voor was opdrag gegeee en hy het rookgranate gegooi, sodat die hlikopeters on sposisie kan bepaal.

Hulle kon dus begin om sowat vyftig meter voor ons posisie vuur op ons teenstaanders neer te bring. Die vyand het aanhoudend terug geskiet op ons. Na ongeveer vyf of ses minute moes die helikopters omdraai omdat hulle brandstof min geraak het. Ek het hulle gevra om nog so twee of drie minute te bly sodat ons ‘n aanval kon loods.

V/O: Hulle het gehoor gegee, maar Mario en sy troepe moes vinnig beweeg, voor die brandstof opraak.

Manuel (Mario) Oliveira: Ek het opgespring en omtrent drie meter vorentoe beweeg en skielik word ek omgespin en my wapen trek deur die lug en val omtrent vyf of ses meter weg…

Neels de Villiers: En hy was voor in die linie, volgens wat ek verstaan, toe hy met die geweergranaat geskiet is, toe hy wat ons se afgegaan het vir dekking, en ek dink dis toe hy sy hand so uitsit wat die geweergranaat hom onder in die armholte van sy borskas geslaan het.

Manuel (Mario) Oliveira: Ek het op my kniee neergeval en my arm het begin ruk. Op daardie stadium het die helikopters ons verlaat. Nou was ek en ‘n ander man gewond.

Neels de Villiers: Hy’t net gese hy’t iets baie hard gevoel. Ek dink hy was miskien straks vir ‘n paar oomblikke bewusteloos…

Manuel (Mario) Oliveira: Die ander man se naam was Moyenga. Die luitenant het gese dat ons so vier of vyfhonderd meter moet terugbeweeg omdat ‘n ander helikopter en ‘n nuwe peleton reeds oppad was om te help. Die ander gewonde is gedra omdat ons gedink het dat hy swaarder as ek gewond was. Ek het op my eie beweeg. Ek het my gewonde arm gegryp en probeer om dit stil te hou.

Neels de Villiers: Ek was in die operasiekamer gewees toe luitenant Loor, Brian Loor, sy pa ook …….. vegvlieenier my laat weet het vanaf 32 bataljon by Eenana dat hy erg gewond is op die grond en hy versoek lugafvoer of casevac. Ek het dit toe goedgekeur …

Manuel (Mario) Oliveira: Ek het in die helikopter gele en agtergekom dat daar bloed in my mond was. Een van die bemanning het my kop gedraai sodat die bloed kon uitloop. Toe ons by Ondjiva opdaag het die dokters vir ons gewag. Een van hulle het gese dat ek na die siekeboeg toe moet gaan. Dit was in Oshakati. Toe ek daar aankom was almal meer bekommerd oor die ander man…

Neels de Villiers: Op die spesifieke dag het luitenant Loor my nog dringend geroep, daar was alreeds 30 gewondes wat daar gele het omdat die beseerde persoon, Mario de Oliviera, verskriklik borskaspyn gehad het. Hy kon nie regop sit nie…

Manuel (Mario) Oliveira: Daar staan ek agter in ‘n ry van ongeveer 15 pasiente. Iemand het gese dat ek tog eerste moet wees…

Neels de Villiers: En ek het hom ondersoek en met die stetoskoop gehoor dat hy baie slegte longklanke en toe onmiddelik die X-straal medic gevra om X-strale te neem. Ons het goeie X-straal fasiliteite gehad.

Manuel (Mario) Oliveira: Ek is toe deur vir x-strale. Na die x-strale geneem is kon ek sien dat die mense bietjie bekommerd begin lyk…

Neels de Villiers: En eks terug ops kamer toe, want daars toe nog gewondes, hulle het nog ‘n casevac aangevra, toe, in die ops kamer, het hulle my weer gebel en gesê ek moet dadelik teater toe kom, want die chirurg het ‘n bom soos hulle gese het in die borskas geidentifiseer. Toe ek inloop by die teater het ek dadelik die vin gesien in die borskas die oop snit in die ou se borskas van ‘n M60 geweergranaat…

Manuel (Mario) Oliveira: Ek is terug na die militere hospital waar die dokters gereed was om te opereer. Ek is verdoof en het eers 38 uur later wakker geword.

RECONSTRUCION LIGHTS OUT…

V/O: Mario kan niks van die operasie onthou nie. Maar vir die dokters wat daar was, was dit ‘n stryd tussen totale paniek en ysige selfbeheer. Die granaat kon enige tyd ontplof.

Neels de Villiers: Ek het toe dadelik besef dat dit toe ‘n moontlike lewendige granaat was binne-in die kerel se borskas. Die grenaat het hom gepenetreer van sy linker 2e rib dwars agter sy hart verby en dit het gestop onder by sy 11e rib aan die linkerkant. Dit het altwee longe binnegedring, hoewel die een long het nog goed gewerk en dis waarom hy die borskaspyn gehad het en hy so kort asem was. Ek het dadelik besef die bom kon afgaan en so almal uit die onmiddelike teater en die onmiddelike area ontruim en ons het toe vir Dr. Koos Reyneke die narkotiseer gevra om ‘n verlengde narkose pyp daar te stel en die suurstof wat ook kan ontplof te verwyder en ek het vir stafsersant Lubbe ‘n paar medics… met die naam van Skinner, gevra om buffelplate te gaan afhaal. Dis pantserplate van die buffel wat so omdop en hulle het vir ons 4 buffelplate gaan haal met sandsakke so ons het toe om die pasient op die teatertafel buffelplate gepak, sandsakke gepak en gelukkig het die buffelskanier waardeur ek dan met behulp van ‘n tentkabel ‘n gaatjie in die vin van die geweergranaat gebrand het met ‘n verhitte boorpunt, en nadat die gaatjie deurgebrand het het ons die hakkie deur die vin gehaak en met behulp van die tentkabel deur die pulley-sisteem van die buffel verwyder, gelukkig klomp goed neergepak op die vloer, die bom op die vloer geval, dis verwyder deur die genie, korps ek vergeet eintlik die kaptein se naam, dink dit was Steenkamp gewees en onmiddelik het ons toe aangegaan met die operasie, twee … dreins op elke long geplaas, daar was min bloeding, dit gestop, sy borskas geheg, en aangegaan met die ander operasies, ons het daai dag geopereer tot 3-uur die oggend, want ek as reg onthou volgens my notules wat ek gehou het was daar nog 36 pasiente wat daai dag geopereer moes word so ons het geen keuse gehad, maar om De Oliviera daar op daai tafel te opereer om weg te kry uit die pad uit soda tons die ander prioriteite deur die loop van die dag deur die selfde teater kon laat roeteer.

Manuel (Mario) Oliveira: Ek het in Oshakati gebly vir twee of drie dae, waarna hulle my terug gevat het na 01 Militere hospital toe. Ek het omtrent 3 weke in die miltere hospital deurgebring en daarna was ek weer piekfyn.

Neels de Villiers: En daarna het ons kontak behou met mekaar…

Manuel (Mario) Oliveira: Na ‘n aantal maande het ek Dr. de Villiers raak geloop en hy het my gevra: “hei man, is jy nog in die weermag? Hoekom word jy nie ‘n pa nie? Jy is reeds 3 keer gewond en dit sal beter wees as jy ophou met die oorlog.” Ek het eers tien jaar later opgehou veg.

V/O: Die SAGD is wêreldwyd aangeprys vir die Goue Uur konsep, maar ongevalle het soos op alle slagvelde soms voorgekom.

Een soldaat wat nooit weer sou terugkeer huis-toe nie, was spesmagte-operateur Kokkie du Toit, ‘n broer van Suid-Afrika se bekendste oorlogsgevangene, Wynand du Toit.

Die storie van Wynand se vrou Louwna en seun Klippie wat jare lank op sy vrylating moes wag, het Suid-Afrika in die tagtigs aangegryp. Maar min mense het geweet dat sy ouers reeds in ‘78 een seun verloor het.

Wynand du Toit: Op daai stadium dit was ‘n week voor ek die eerste keer op is grens toe.

Ja ons was naby aan mekaar en dit het my nie laat huiwer nie, dit het my inteendeel aangespoor…

Wiilly Ward: Ons het baie operasies saam gedoen, hy het baie gebrei en hy het altyd lekkeer gesing…ook en Kokkie was een van die groot geeste in verkenning. Hy was ‘n luitenant gewees, hy was die spanleier en ek was die 2 UB gewees…

Wynand du Toit: Dit was vir my aansporing om beter te doen en eintlik so goed te probeer doen soos wat hy gdoen het…

Op een persoon na was hy die jongste ou ooit wat die Suiderkruismedalje verower het – en jy kan maar kyk, daar is nie ouens wat dit op daai jong ouderdom verdien nie…

ADVERTENSIES

V/O: Recce-opleiding het mettertyd so gespesialiseerd geraak dat elke lid van die vyf- of sesman spanne ‘n spesialis was: spoorsnyer; seiner; plofstofkundige, of medic.

Van die vroeg sewentigs af het D-eskadron van die Rhodesiese SAS in werklikheid bestaan uit SAW Recces.

In Desember ‘77 is 55 operateurs afgegooi om daar te gaan veg. Die gebied waar hulle afgegooi is, was spottenderwys bekend as die Russian Front, oftewel die Gaza strip…

Willy Ward: Ons was vyf weke in gewees – en ons het ‘n landmyn geplant…die aand vantevore, ons het toe gaan oplê…

Ons gaan toe in hierdie basis in – of eintlik het ons dit hides genoem – wat ons alles vir onsself…ons sit Claymores uit, Claymores was ‘n tipe myn gewees wat ons gebruik het…oor ons in kleinspanne was, dan he tons hierdie myne gebruik wat…as iemand spoornsy – en hulle kom op ons spoor af…dat ons hierdie myn gedetoneer het…en mense wat op daai spoor was…word dan deur hierdie myn getref…

V/O: Dit was 1978. Luitenant Kokkie du Toit se groep se doelwit was om aanvalle op die spoorlyne in die Madulo Pan area te gaan doen. Die area het gewemel van vyandelike soldate – Frelimo uit Mosambiek.

Willy Ward: Ek het so omgedraai en ek kyk so en ek sien Joe de Villiers…en ek dog so by myself O, Joe skiet nie nou na ‘n bok toe nie…en die volgende oomblik toe klap die skote…

Willy Ward: En ons gaan ook oor in ons basiese opleiding, drills wat ons doen, en ons veg toe deur die groep vyande wat daar was….maar daar is net so vyf ses van hulle gewees en ons gaan toe deur dit – en ons maak klaar en ons kom toe terug…nou wat ons gewoonlik doen is jy kom dan terug na die vyand toe wat dan geskiet is…en dan kyk jy gou na – enbige informasie wat op hulle is, om te kyk waar hulle vandaan kom…dat ons inligting kry, jy sien – en die wapens, ons vat hulle wapens…en toe ons nou klaar is, toe sê ons vir KOkkie ons moet nou loop…want ons procedures was…dat ons so in ‘n aanval was, oor ons so klein is….as ons nou al daai dinge gedoen het, dan maak ons nou dat ons wegkom…want hulle gaan nou ager ons aankom…want ons is te klein om as ‘n vegtende groep op te tree…ons is is ‘n verkenningsgroep…en Kokkie sê vir my, kom ons loop nog net so een keer deur man…ek sê vir hom Kokkie, dis nie hoe ons dit doen nie….jy weet, ons moet nou klaarmaak, ons moet nou loop…dat on suit hierdie plek uit kom, want hulle het dit gehoor hier is ‘n kontak en daar is ontploffings gewees…en hy sê ag kom nou Olla man…ons loop tog, toe dog ek ok – ons loop saam….en ek sal nooit vergeet nie, hier lê ‘n dooie man wat ons geskiet het, lê hy hierso….in uniform en ek dink toe nog so by myself, ja, vryheidsvegter….jy het nou jou bloed hier uitgegiet vir ‘n land wat nie eers jou land was nie…en ons loop toe nog verder aan, en net toe klap twee skote….net twee skote hier van die regterkant af….en ek gaan dadelik grond toe en insiseer weer die aksie, Kokkie draai om en hy hardloop terug, hy draai om en hy hardkloop terug….nou ek hoor hy gaan in die bosse in daar agter en een van ons ouens het ‘n RPG 7 by hom…en hy skiet toe met die RPG 7 in die rigting van waar die skote gekom het – en hy vat toe die ouens uit…ek draai om en ek sê, ek is nou eintlik so bietjie kwaad vir Kokkie en ek sê vir hom, ek het nou vir jou gesê ons moet hier wegkom…jy weet, ek sê, waar is jy….en daar is niks nie en ek beweeg so stilweg….en ek sê, Kokkie, ons het nooit ons rang…mekaar op die rang genoem nie…ek sê Kokkie waar is jy – en daar is doodse stilte…ek sê vir een van ons ouens. Smit, sersant Smit wat saam met ons was, ek sê sersant waar is Kokkie, hy sê, wag, “Ek sal kyk…hy kom en hy sê, Kokkie is dood…

Ek sê, dis ontmoontlik, hy het nou teruggehardloop: hy het twee skote deur die hart…dis seker maar die adrenalien wat in hom was, wat maak dat hy nog kon terug kon hardloop…

V/O: Die groep van agt was nou ‘n groep van sewe. Hulle moes die lyk uitdra. Met die vyand op hulle hakke, 400 kilometer in Rhodesië in, radio Willy Ward dringend vir lugondersteuning…

Willy Ward: Ons beweeg toe Noord, want hulle begin toe vir ons van agter af- en ek kan hoor, hulle kom…jy weet, die vyand…want hulle het nou bymekaargekom en hulle praat hoor, hulle raas…

Jy weet ons dra nog ons eie uitrusting ook en ons het nog water en alles en goed.

Maar ons hardloop net Noord…en ons gaan en ons gaan en ons gaan….

En hulle laat naderhand weet dat hulle ons nie die aand kan uithaal nie…hulle sal ons eers die volgende oggend kom uithaal.

Toe sê ek vir die manne, daar is so groot kop…so ‘n hoge kop…wat voor ons gelê het. Toe sê ek ons gaan tot bo-op daai kop. Dit is al wat ek julle vra vandag.

Die manne se water is ook al besig om klaar te raak, van die manne is al besig om hulle drips te drink.

V/O: Die volgende oggend word die span verkenners op die kop opgepik.

Willy Ward: Dit was nogal ‘n gevoel gewees, want toe die helikopters nou inkom en toe die…twee helkopters vlieg toe so uit… jy weet, ek sit toe in hierdie helikopter en in hierdie helikopter agterin kan jy die luitenant se lyk…hy is toe nou toegedraai en alles, kon jy die luitenant se lyk in die helikopter sien…en dit was nogal ‘n teer gevoel, jy sien…